Η παραίτηση ανώτατου στελέχους του ελληνικού υπουργείου Περιβάλλοντος έρχεται σε μια κομβική στιγμή για το υπουργείο, το οποίο επιβλέπει μερικές από τις σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις πολεοδομικού σχεδιασμού και χρήσης γης που έχουν πραγματοποιηθεί εδώ και δεκαετίες.
Επισήμως, ο ανώτερος αξιωματούχος Efthymios Bakogiannis ανέφερε προσωπικούς λόγους και επιθυμία να επιστρέψει στον ακαδημαϊκό χώρο αφού υπηρετούσε στο υπουργείο από το 2019. Ωστόσο, πηγές αναφέρουν ότι η αποχώρησή του συνδέεται με την πρόσφατη έρευνα διαφθοράς που αφορά γραφεία πολεοδομίας, καθώς συγγενής του γενικού γραμματέα φέρεται να είναι μεταξύ των συλληφθέντων.
Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, ο Μπακογιάννης ενημέρωσε τον υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας Stavros Papastavrou του οικογενειακού δεσμού. Στη συνέχεια του ζητήθηκε να υποβάλει την παραίτησή του, η οποία έγινε αμέσως δεκτή.
Οι μεταρρυθμίσεις σε μια κρίσιμη καμπή
Το χρονοδιάγραμμα είναι ιδιαίτερα σημαντικό γιατί συμπίπτει με την πιο φιλόδοξη αναμόρφωση του συστήματος σχεδιασμού της Ελλάδας εδώ και δεκαετίες.
Οι σημαντικές μεταρρυθμίσεις που βρίσκονται σε εξέλιξη περιλαμβάνουν:
- Ολοκληρωμένη πολεοδομική μεταρρύθμιση.
- Αναδιοργάνωση δημοτικών Υπηρεσιών Δόμησης (ΥΔΟΜ).
- Μεταβίβαση αρμοδιοτήτων οικοδομικής άδειας από δήμους στην κεντρική κυβέρνηση.
- Νέοι κανόνες χρήσης γης για προστατευόμενες περιοχές.
- Ρύθμιση εκτός σχεδίου (εκτός πόλης) ανάπτυξης.
- Ολοκλήρωση τοπικών πολεοδομικών σχεδίων πανελλαδικά.
Η αποχώρηση του αξιωματούχου που βρέθηκε στο επίκεντρο αυτών των πρωτοβουλιών αναπόφευκτα εγείρει ερωτήματα για τη συνέχεια.
Βαθιά ριζωμένο πρόβλημα
Η πρόσφατη υπόθεση διαφθοράς που αφορά τμήματα σχεδιασμού φαίνεται να είναι σύμπτωμα ενός ευρύτερου διαρθρωτικού προβλήματος.
Σύμφωνα με ευρήματα από το Εθνική Αρχή Διαφάνειαςοι καταγγελίες που σχετίζονται με υπηρεσίες σχεδιασμού αυξήθηκαν κατά 32% μόνο το 2024. Δεκάδες υποθέσεις ήταν υπό διερεύνηση σε όλη την Ελλάδα, από τη Μήλο μέχρι την Κρήτη, ιδιαίτερα σε νησιά του Αιγαίου που οδηγούνται από τον τουρισμό.
Σε τρεις ξεχωριστές περιπτώσεις, οι υπάλληλοι του σχεδιασμού διαπιστώθηκε ότι είχαν ανεξήγητες καταθέσεις που υπερέβαιναν τα ποσά των €350.000 που δεν μπορούσαν να δικαιολογηθούν με δηλωθέντα εισοδήματα.
Οι ερευνητές αποκάλυψαν επίσης αδήλωτα ακίνητα, τραπεζικούς λογαριασμούς, οχήματα και επιχειρηματικά συμφέροντα που δεν είχαν αποκαλυφθεί στις δηλώσεις περιουσιακών στοιχείων.
Όταν οι εξαιρέσεις γίνονται κανόνας
Το άρθρο υποστηρίζει ότι η διαφθορά στις υπηρεσίες σχεδιασμού έχει ομαλοποιηθεί ολοένα και περισσότερο, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου η αξία της γης έχει εκτοξευτεί στα ύψη λόγω του τουρισμού και των επενδύσεων.
Οι πρακτικές φέρονται να κυμαίνονται από:
- Πληρωμές “Fast-track†για νόμιμες άδειες.
- Τακτοποίηση μη εξουσιοδοτημένων κατασκευών.
- Παράκαμψη των περιορισμών στην ανάπτυξη εκτός σχεδίου.
Ένας συνδυασμός αλληλεπικαλυπτόμενων νόμων, ασυνεπών ερμηνειών και απουσίας ολοκληρωμένου σχεδιασμού έχει δημιουργήσει αυτό που πολλοί περιγράφουν ως «γκρίζες ζώνες», όπου μπορεί να ανθίσει η διακριτική λήψη αποφάσεων.
Η κυβέρνηση ωθεί τον συγκεντρωτισμό
Σε αυτό το πλαίσιο, η κυβέρνηση έχει επιταχύνει τα σχέδια για τη μεταφορά κτιριακών υπηρεσιών από τους δήμους στο κεντρικό κράτος.
Η κίνηση έρχεται εν μέσω μακροχρόνιων καταγγελιών για καθυστερήσεις και αναποτελεσματικότητα:
- Σχεδόν ένα στα τέσσερα γραφεία σχεδιασμού απαιτεί περισσότερους από τρεις μήνες για την έκδοση οικοδομικής άδειας.
- Σε ακραίες περιπτώσεις, οι εγκρίσεις χρειάστηκαν έως και πέντε χρόνια.
- Το ένα τρίτο των γραφείων λειτουργούν με δύο μηχανικούς ή λιγότερους, εξυπηρετώντας συχνά πολλούς δήμους.
Νέα Εθνική Πολεοδομική Αρχή
Η προτεινόμενη μεταρρύθμιση περιλαμβάνει τη δημιουργία ενός νέου φορέα, του Εθνικού Οργανισμού Κτηματολογίου και Ελέγχου Κτιρίων, ο οποίος θα συγχωνεύει:
- Το εθνικό κτηματολόγιο.
- Λειτουργίες ελέγχου κτιρίου.
- Πολεοδομική επίβλεψη.
Το όραμα είναι ένα ενοποιημένο σύστημα διαχείρισης ακινήτων που περιλαμβάνει:
- Τυποποιημένες διαδικασίες.
- Ψηφιακή παρακολούθηση.
- Μητρώα ανεξάρτητων επιθεωρητών.
- Εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για τον εντοπισμό περιπτώσεων υψηλού κινδύνου.
Σύγκρουση με την Τοπική Αυτοδιοίκηση
Η μεταρρύθμιση έχει ήδη προκαλέσει έντονη αντίθεση από τους Κεντρική Ένωση Δήμων Ελλάδος (ΚΕΔΕ)η οποία υποστηρίζει ότι αφαιρεί από τους δήμους μια βασική ευθύνη.
Η ΚΕΔΕ ετοιμάζει νομική πρόκληση ενώπιον της συμβούλιο επικρατείας μόλις εγκριθούν εκτελεστικά μέτρα.
Οι ηγέτες των δήμων υποστηρίζουν ότι η μεταφορά αρμοδιοτήτων σχεδιασμού στην κεντρική κυβέρνηση υπονομεύει τη διοικητική αποκέντρωση και δημιουργεί ένα υπερβολικά συγκεντρωτικό σύστημα λήψης αποφάσεων.
Κενό ηγεσίας
Η κατάσταση περιπλέκεται ακόμη περισσότερο από ένα κενό ηγεσίας εντός του υπουργείου.
Μετά τον ξαφνικό θάνατο του Νίκος Τάγκαρ και τώρα η παραίτηση Μπακογιάννη, δύο στελέχη με άμεση εποπτεία των μεταρρυθμίσεων δεν είναι πλέον σε θέση.
Νέος Υφυπουργός Marilena Soukouli-Viliali πρέπει να αναλάβει γρήγορα ένα εξαιρετικά περίπλοκο χαρτοφυλάκιο σε μια εποχή που οι καθυστερήσεις θα μπορούσαν να έχουν σημαντικές συνέπειες.
Προθεσμίες Race Against Recovery Fund
Τα έργα πολεοδομικού σχεδιασμού που χρηματοδοτούνται μέσω του μηχανισμού ανάκαμψης και ανθεκτικότητας της ΕΕ βρίσκονται ήδη υπό πίεση.
Από τα 227 Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια που εκπονούνται επί του παρόντος, ένα σημαντικό ποσοστό παραμένει σε πρώιμα στάδια. Οποιαδήποτε καθυστέρηση αυξάνει τον κίνδυνο απώλειας ευρωπαϊκής χρηματοδότησης και μετατόπισης του κόστους στον εθνικό προϋπολογισμό.
Καθυστερήσεις Natura 2000
Η κυβέρνηση πρέπει επίσης να ολοκληρώσει Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες για προστατευόμενα Περιοχές Nature 2000.
Αν και η διαδικασία ξεκίνησε πριν από έξι χρόνια:
- 17 από τις 23 μελέτες έχουν εγκριθεί.
- Μόνο ένα Προεδρικό Διάταγμα, που αφορά τη Γυάρο, έχει υπογραφεί.
Αυτές οι μελέτες είναι κρίσιμες επειδή οι κανόνες χρήσης γης για προστατευόμενες περιοχές πρέπει να ενσωματωθούν στα τοπικά σχέδια σχεδιασμού.
Η μεγάλη πρόκληση της ανάπτυξης εκτός σχεδίου
Ένα άλλο άλυτο ζήτημα αφορά την αναγνώριση των δημόσιων δρόμων που καθορίζουν εάν χιλιάδες ακίνητα εκτός πολεοδομικών σχεδίων παραμένουν οικοδομήσιμα.
Το θέμα έγινε επείγον μετά τις αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας που ουσιαστικά πάγωσαν μεγάλα τμήματα της εκτός σχεδίου ανάπτυξης στην Ελλάδα.
Η κυβέρνηση πρέπει:
- Προσδιορίστε τους κατάλληλους δημόσιους δρόμους.
- Έκδοση Προεδρικών Διαταγμάτων που ορίζουν κριτήρια αναγνώρισης.
- Ενσωματώστε το δίκτυο σε σχέδια σχεδιασμού.
Αυτές οι αποφάσεις θα καθορίσουν τελικά ποια ακίνητα διατηρούν τα δικαιώματα ανάπτυξης.
Ένα καθοριστικό τεστ για το Υπουργείο
Η πρόκληση που αντιμετωπίζει η πολιτική ηγεσία του ΥΠΕΝ είναι να διασφαλίσει ότι η πιο φιλόδοξη μεταρρύθμιση σχεδιασμού της Ελλάδας εδώ και δεκαετίες δεν εκτροχιάζεται από διοικητικές μεταβάσεις, θεσμικές διαμάχες ή καθυστερήσεις υλοποίησης.
Με τις έρευνες για τη διαφθορά να αποκαλύπτουν συστημικές αδυναμίες και τις μεγάλες μεταρρυθμίσεις να εισέρχονται στην πιο κρίσιμη φάση τους, οι επόμενοι μήνες είναι πιθανό να καθορίσουν εάν η Ελλάδα μπορεί να εκσυγχρονίσει επιτυχώς το σύστημα σχεδιασμού της ή αν θα συνεχιστούν οι μακροχρόνιες δυσλειτουργίες.
Η μεγάλη πρόκληση της δόμησης έξω από την πόλη και τα σχέδια οικισμού
Ταυτόχρονα, γίνονται προσπάθειες για την αναγνώριση δρόμων δημόσιας χρήσης που θα καθορίσουν εάν μπορούν να κατασκευαστούν χιλιάδες παρακείμενα οικόπεδα που βρίσκονται εκτός εγκεκριμένων σχεδίων πόλης ή οικισμών.
Πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα άλυτα ζητήματα στην αγορά ακινήτων στην Ελλάδα μετά τις αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας που ουσιαστικά πάγωσαν πολλές κατασκευές σε τέτοιες περιοχές.
Στην Ελλάδα, αυτό το είδος ανάπτυξης αναφέρεται σε δόμηση σε οικόπεδο εκτός επίσημα εγκεκριμένων σχεδίων πόλης ή ορίων οικισμών. Για δεκαετίες, είναι ένα πολιτικά ευαίσθητο και οικονομικά σημαντικό ζήτημα, ειδικά σε αγροτικές, παράκτιες και νησιωτικές περιοχές όπου η αξία των ακινήτων είναι υψηλή.
Η αναγνώριση των δρόμων, η έκδοση των σχετικών Προεδρικών Διαταγμάτων και η ένταξη του νέου οδικού δικτύου στα πολεοδομικά σχέδια αποτελούν κρίσιμους κρίκους μιας αλυσίδας που δεν αφήνει περιθώρια για διοικητικά κενά.
Η επόμενη κρίσιμη φάση θα είναι η έκδοση του Προεδρικού Διατάγματος που θέτει τα κριτήρια για την αναγνώριση των δρόμων ως οδών δημόσιας χρήσης. Αυτό θα καθορίσει ποιοι δρόμοι δίνουν τελικά δικαιώματα δόμησης σε οικόπεδα που βρίσκονται εκτός εγκεκριμένων σχεδίων πόλης ή οικισμού.
