Το κυβερνών κόμμα της Ελλάδας παρουσίασε ένα ευρύ πλαίσιο συνταγματικής μεταρρύθμισης που χτίστηκε περίπου 30 προτεινόμενες αλλαγές, ανοίγοντας μια πολιτική συζήτηση για τη μελλοντική δομή του κράτους, την εκπαίδευση, τη δικαιοσύνη, τη δημόσια διοίκηση, τη φορολογία, την ψηφιακή πολιτική και τη δημοκρατική διακυβέρνηση.
Το κυβερνών κόμμα παρουσίασε τις προτάσεις στα μέλη της κοινοβουλευτικής του ομάδας ως βάση για περαιτέρω συζήτηση πριν ξεκινήσει η επίσημη διαδικασία συνταγματικής αναθεώρησης.
Το πακέτο μεταρρυθμίσεων στοχεύει στη δημιουργία μιας πιο λειτουργικής δημοκρατίας για το παρόν και το μέλλον, με αλλαγές που κυμαίνονται από την τεχνητή νοημοσύνη και την πολιτική για το κλίμα έως την υπουργική λογοδοσία, την ταχυδρομική ψηφοφορία, την αξιολόγηση του δημόσιου τομέα και τη λειτουργία των πολιτικών κομμάτων.
Η τεχνητή νοημοσύνη και τα ψηφιακά δικαιώματα μεταξύ των προτάσεων συνταγματικής μεταρρύθμισης της Ελλάδας
Ένα από τα πιο σύγχρονα στοιχεία του μεταρρυθμιστικού σχεδίου αφορά την τεχνητή νοημοσύνη. Η πρόταση θα εισαγάγει μια συνταγματική αναφορά, είτε μέσω του άρθρου 5, του άρθρου 5Α είτε ενός νέου άρθρου 5Β, δηλώνοντας ότι η τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να υπηρετεί την ατομική ελευθερία και την κοινωνική ευημερία.
Η διάταξη στοχεύει να διασφαλίσει ότι η Ελλάδα χρησιμοποιεί τα πλεονεκτήματα της τεχνητής νοημοσύνης με υπευθυνότητα, περιορίζοντας ταυτόχρονα τους κινδύνους της μέσω συνταγματικών διασφαλίσεων.
Κανόνες για τα ΜΜΕ και προστασία των δημοσιογράφων
Οι προτάσεις για τα άρθρα 14 και 15 επικεντρώνονται στο περιβάλλον των μέσων ενημέρωσης, συμπεριλαμβανομένου του Τύπου, της τηλεόρασης, του ραδιοφώνου και του Διαδικτύου.
Το πλαίσιο μεταρρυθμίσεων απαιτεί ένα σαφέστερο και πιο ορθολογικό ρυθμιστικό σύστημα για τα μέσα ενημέρωσης και την επιγραμμική επικοινωνία. Επιδιώκει επίσης ισχυρότερη προστασία για τους δημοσιογράφους, συμπεριλαμβανομένων διασφαλίσεων σε σχέση με τους εργοδότες τους, ενισχύοντας την ανεξαρτησία της δημοσιογραφικής εργασίας.
Το σχέδιο συνταγματικής μεταρρύθμισης της Ελλάδας για την εκπαίδευση και τα πανεπιστήμια
Το άρθρο 16 αποτελεί ένα από τα κεντρικά μέρη της προτεινόμενης μεταρρύθμισης. Το σχέδιο αναθέτει στην πολιτεία την ευθύνη για την προστασία, την καλλιέργεια και την προώθηση της ελληνικής γλώσσας, ενώ παράλληλα προστατεύει συνταγματικά την ελληνική σημαία ως σύμβολο του ελληνικού έθνους και του ελληνικού πολιτισμού.
Η πρόταση θα αυξήσει επίσης την υποχρεωτική εκπαίδευση από τα σημερινά εννέα έτη σε τουλάχιστον 11 έτη.
Στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, η μεταρρύθμιση θα επιτρέψει στα ιδρύματα πανεπιστημιακού επιπέδου να λειτουργούν είτε ως δημόσιοι φορείς είτε ως μη κρατικά, μη κερδοσκοπικά ιδρύματα. Αυτά τα ιδρύματα θα έχουν πλήρη αυτοδιοίκηση, θα λειτουργούν υπό την επίβλεψη μιας ανεξάρτητης αρχής και θα πληρούν υψηλά ακαδημαϊκά πρότυπα.
Δικαιώματα ιδιοκτησίας, στέγαση και κοινωνική πολιτική
Οι προτεινόμενες αλλαγές στο άρθρο 17 θα απλοποιήσουν τη διατύπωση σχετικά με τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, ενώ θα επεκτείνουν την προστασία πέρα από την παραδοσιακή ιδιοκτησία. Η αναθεωρημένη διάταξη θα καλύπτει επίσης περιουσιακά στοιχεία όπως μετοχές, ομόλογα, πνευματική ιδιοκτησία, βιομηχανική ιδιοκτησία και εμπορικά σήματα.
Η πρόταση προβλέπει επίσης αποζημίωση όταν το κράτος περιορίζει τη χρήση ιδιοκτησίας χωρίς επίσημη απαλλοτρίωση. Περιλαμβάνει τη δυνατότητα μεταφοράς οικοδομικών δικαιωμάτων ως μέρος ενός πιο ευέλικτου πολεοδομικού μοντέλου, ενώ επιτρέπει και τη χρήση εγκαταλελειμμένων κτιρίων για κοινωνικούς σκοπούς.
Το άρθρο 21 θα εισαγάγει τη ρητή ευθύνη του κράτους για οικονομικά προσιτή στέγαση. Θα ενσωματώνει επίσης τις αρχές της δικαιοσύνης και της αλληλεγγύης μεταξύ των γενεών.
Προστασία του κλίματος, της ενέργειας και του περιβάλλοντος
Το άρθρο 24 θα περιλαμβάνει μέτρα για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, την αποτελεσματική διαχείριση των υδάτινων πόρων και την επέκταση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.
Η πρόταση θα εισάγει επίσης την αρχή της περιβαλλοντικής ισορροπίας σε κάθε κρατική παρέμβαση και θα προσθέτει συνταγματική προστασία για τα ζώα.
Πολιτικά κόμματα και εκλογικοί κανόνες
Το σχέδιο μεταρρυθμίσεων θα άλλαζε το άρθρο 29 απαιτώντας από τα πολιτικά κόμματα να οργανώνονται και να λειτουργούν δημοκρατικά. Ο νόμος θα καθόριζε τις προϋποθέσεις ίδρυσης και λειτουργίας ενός πολιτικού κόμματος.
Το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο βάσει του άρθρου 100 θα ελέγχει εάν τα κόμματα πληρούν τις προϋποθέσεις για να συμμετάσχουν στις εκλογές. Το άρθρο 51 θα διεύρυνε την ταχυδρομική ψηφοφορία, επιτρέποντας στους ψηφοφόρους εντός Ελλάδας, όχι μόνο στους ψηφοφόρους στο εξωτερικό, να ψηφίζουν μέσω ταχυδρομείου. Το άρθρο 54 απαιτεί από το εκλογικό σύστημα να διασφαλίζει τόσο την λογική αναλογικότητα όσο και τη διακυβέρνηση της χώρας. Θα επέτρεπε επίσης τη διαίρεση της χώρας σε μικρότερες και μεγαλύτερες εκλογικές περιφέρειες.
Το άρθρο 55 θα μείωνε την ηλικία επιλεξιμότητας για εκλογή στο Κοινοβούλιο στα 21. Θα ανέστειλε επίσης τις υποχρεώσεις στρατιωτικής θητείας για όσο διάστημα ένα άτομο κατέχει βουλευτικό αξίωμα.
Οι μεταρρυθμιστικές προτάσεις της Ελλάδας για την προεδρία και τη Βουλή
Το άρθρο 30 θα εισαγάγει μια ενιαία εξαετή θητεία για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, με μεταβατικές ρυθμίσεις για τον εν ενεργεία Πρόεδρο. Το άρθρο 41 θα αφαιρούσε τη δυνατότητα διάλυσης του Κοινοβουλίου για λόγους εθνικής σημασίας θέματος.
Αντίθετα, το Κοινοβούλιο θα μπορούσε να αυτοδιαλυθεί μετά από κυβερνητική πρόταση και κοινοβουλευτική απόφαση για ανανέωση της λαϊκής εντολής. Το άρθρο 44 θα εισαγάγει σαφέστερους κανόνες για τα δημοψηφίσματα. Η ερώτηση θα πρέπει να χρησιμοποιεί σαφή και κατανοητή γλώσσα για τους πολίτες. Θα πρέπει επίσης να περάσουν τουλάχιστον 20 ημέρες μεταξύ της ανακοίνωσης του δημοψηφίσματος και της ψηφοφορίας.
Βουλευτές, ασυμβίβαστα και καλύτερη νομοθέτηση
Οι προτάσεις για τα άρθρα 56 και 57 θα αφαιρούσαν τον αναλυτικό συνταγματικό κατάλογο των εμποδίων και των ασυμβίβαστων που πλήττουν τους υποψήφιους βουλευτές. Αντίθετα, το Σύνταγμα θα έθετε γενικές αρχές, ενώ ο νόμος θα ρύθμιζε τις λεπτομέρειες. Αυτοί οι κανόνες θα ισχύουν από τις επόμενες εκλογές ή αμέσως εάν το Κοινοβούλιο τους εγκρίνει με πλειοψηφία δύο τρίτων.
Το άρθρο 60 θα ενίσχυε τον θεσμικό ρόλο των βουλευτών όταν ασκούν νομοθετικά και εποπτικά καθήκοντα και επικοινωνούν με την εκλογική τους περιφέρεια, σύμφωνα με το Σύνταγμα και τους κανόνες του Κοινοβουλίου.
Το άρθρο 73 θα προστατεύει συνταγματικά τις αρχές της καλής νομοθεσίας. Αυτά περιλαμβάνουν επαρκή προνομοθετική διαβούλευση, αξιολόγηση του τρόπου με τον οποίο εφαρμόζονται οι νόμοι στην πράξη και μέτρα για την κωδικοποίηση της νομοθεσίας.
Φορολογία και φορολογική λογοδοσία
Το άρθρο 78 θα απαγόρευε την αναδρομική επιβολή φόρων ή οποιασδήποτε άλλης οικονομικής επιβάρυνσης. Θα επιτρέψει επίσης κίνητρα για σταθερή φορολογική μεταχείριση για ιδιωτικές επενδύσεις που θεωρούνται στρατηγικές για την εθνική οικονομία.
Το άρθρο 79 απαιτεί από τον κρατικό προϋπολογισμό να διασφαλίζει τη δημοσιονομική ισορροπία μεταξύ εσόδων και δαπανών, καθώς και τη βιώσιμη δημοσιονομική λειτουργία.
Οι οντότητες που χρηματοδοτούνται άμεσα ή έμμεσα από τον κρατικό προϋπολογισμό θα πρέπει επίσης να υποβάλλουν και να δημοσιεύουν ετήσιες εκθέσεις.
Κυβερνητική δομή και υπουργική ευθύνη
Το άρθρο 81 θα επέτρεπε στον νόμο να εισάγει μια λειτουργική ασυμβατότητα μεταξύ των ρόλων του βουλευτή και του υπουργού, μαζί με ρυθμίσεις προσωρινής αντικατάστασης. Θα επέτρεπε επίσης το διορισμό αντιπροέδρων της κυβέρνησης και μη υπουργικών προσώπων. Το άρθρο 82 θα εισαγάγει συνταγματικούς κανόνες για τη λειτουργία της καλής κυβέρνησης.
Μία από τις σημαντικότερες θεσμικές αλλαγές αφορά το άρθρο 86 για την υπουργική ευθύνη. Η πρόταση θα αφαιρούσε την εξουσία του Κοινοβουλίου να διεξάγει προκαταρκτικές έρευνες στους υπουργούς.
Αντίθετα, ένας εισαγγελέας Εφετών θα διενεργούσε προκαταρκτικές έρευνες, ενώ ένας εισαγγελέας του Ανωτάτου Δικαστηρίου θα συνιστούσε εάν οι αρχές θα έπρεπε να ασκήσουν κατηγορίες. Μια εναλλακτική επιλογή θα αναθέσει μια προκαταρκτική εκτίμηση της υπουργικής ποινικής ευθύνης σε ένα μικτό δικαστικό-πολιτικό όργανο.
Οποιαδήποτε απόφαση για δίωξη θα απαιτούσε και πάλι ψηφοφορία στη Βουλή, με απόλυτη πλειοψηφία όλων των βουλευτών και ονομαστική ψηφοφορία.
Δικαιοσύνη και συνταγματική αναθεώρηση
Το άρθρο 89 θα επιτρέπει στους δικαστές, βάσει εκτελεστικού νόμου, να αναλαμβάνουν ειδικά διοικητικά καθήκοντα με κοινοβουλευτική απόφαση. Ωστόσο, οι δικαστές δεν θα επιτρέπεται να συμμετέχουν στην κυβέρνηση, να κατέχουν πολιτικές θέσεις ή να υπηρετούν σε ανεξάρτητες αρχές για τουλάχιστον τρία χρόνια μετά τη συνταξιοδότηση.
Το άρθρο 90 θα άλλαζε τη διαδικασία διορισμού ανώτερων δικαστών. Μια ειδική κοινοβουλευτική επιτροπή θα έκανε προαγωγές στις ανώτατες δικαστικές θέσεις, χωρίς κυβερνητική ανάμειξη.
Η επιτροπή θα επέλεγε μεταξύ των υψηλόβαθμων δικαστών, με βάση καταλόγους τριών υποψηφίων για κάθε θέση που προτείνουν οι αρμόδιες ολομέλειες των δικαστηρίων. Το άρθρο 100 θα αναδιαμόρφωσε το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο.
Θα είχε τριετή θητεία και θα αποτελείται από εννέα μέλη: τους προέδρους των τριών ανώτατων δικαστηρίων, δύο δικαστές που εκλέγονται από την ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας, δύο δικαστές που εκλέγονται από την ολομέλεια του Αρείου Πάγου και δύο τακτικούς καθηγητές Νομικής που επιλέγονται από τα άλλα μέλη.
Το δικαστήριο θα αποκτήσει επίσης την εξουσία να διενεργεί προληπτικό έλεγχο της συνταγματικότητας και της συμβατότητας με το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για νομοσχέδια που έχουν ήδη ψηφιστεί από το Κοινοβούλιο, εκτός από αυτά που αφορούν μόνο την επικύρωση διεθνών συνθηκών.
Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ο Πρωθυπουργός ή η Βουλή θα μπορούσαν να ζητήσουν τέτοια επανεξέταση έως και δύο φορές ανά συνεδρίαση της Βουλής.
Εάν το δικαστήριο κρίνει ένα νομοσχέδιο αντισυνταγματικό ή ασυμβίβαστο με το δίκαιο της ΕΕ, το κράτος δεν θα μπορούσε να εκδώσει το νόμο. Εάν το δικαστήριο κρίνει ότι είναι συνταγματικό, η απόφαση αυτή θα δεσμεύει τα δικαστήρια μετά την έναρξη ισχύος του νόμου.
Συνταγματική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα και ανεξάρτητες αρχές
Το άρθρο 101 θα αναθεωρούσε το μοντέλο αποκέντρωσης καταργώντας το τεκμήριο αρμοδιότητας υπέρ των αποκεντρωμένων διοικήσεων. Το αποκεντρωμένο σύστημα θα μπορούσε να λειτουργήσει είτε μέσω αποκεντρωμένων κρατικών δομών είτε μέσω αποκεντρωμένων υπηρεσιών των υπουργείων και άλλων φορέων του δημόσιου τομέα.
Το ίδιο άρθρο θα εισαγάγει την κρατική ευθύνη για τη στήριξη του πρωτογενούς τομέα και της περιφερειακής ανάπτυξης, με στόχο τη διασφάλιση της ίσης πρόσβασης στα δημόσια αγαθά σε όλη τη χώρα.
Θα προστατεύει επίσης συνταγματικά τις αρχές της χρηστής διοίκησης, της διαφάνειας, της λογοδοσίας και της αξιοκρατίας, ενώ θα δίνει συνταγματικό καθεστώς στην Εθνική Αρχή Διαφάνειας.
Το άρθρο 101Α θα άλλαζε τη διαδικασία διορισμού των προέδρων και των μελών ανεξάρτητων αρχών. Μια κοινοβουλευτική επιτροπή θα τους επέλεγε από έναν κατάλογο τριών υποψηφίων που θα προτείνει ένα συμβούλιο εμπειρογνωμόνων μετά από ανοιχτή δημόσια πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος.
Το συμβούλιο εμπειρογνωμόνων θα περιλαμβάνει αυτεπάγγελτα τον επικεφαλής της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας, τον Πρόεδρο του Ανωτάτου Συμβουλίου Επιλογής Πολιτικού Προσωπικού, τον Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος, τον Πρόεδρο της Συνόδου των Πρυτάνεων και τον επικεφαλής του συλλογικού οργάνου που εκπροσωπεί είτε πρώτου είτε δεύτερου επιπέδου ΟΤΑ.
Τοπική αυτοδιοίκηση και δημόσια διαβούλευση
Το άρθρο 102 θα επέτρεπε στον νόμο να καθορίζει τα επίπεδα τοπικής αυτοδιοίκησης, με ανώτατο όριο δύο. Οι τοπικές αρχές θα μπορούν να επιβάλλουν τοπικούς ή ειδικούς φόρους και τέλη μέσω αποφάσεων των αρμόδιων οργάνων τους.
Οι προϋπολογισμοί τους θα πρέπει να καταρτιστούν μετά από επαρκή δημόσια διαβούλευση με τους κατοίκους και θα πρέπει να διασφαλιστεί η δημοσιονομική ισορροπία. Το Ανώτατο Ειδικό Δικαστήριο θα επιβάλει πειθαρχικές κυρώσεις, όπως αναστολή ή απομάκρυνση από το αξίωμα, σε εκλεγμένους τοπικούς αξιωματούχους.
Αξιολόγηση δημόσιας υπηρεσίας και λογοδοσία μεταξύ των προτάσεων συνταγματικής μεταρρύθμισης της Ελλάδας
Το άρθρο 103 θα επαναπροσδιορίσει την έννοια της μονιμότητας στη δημόσια διοίκηση. Ο νόμος θα καθόριζε τη διαδικασία και τα κριτήρια για την αξιολόγηση των δημοσίων υπαλλήλων, καθώς και τις αμοιβές και τις ποινές που ενδέχεται να προκύψουν από την αξιολόγηση, συμπεριλαμβανομένης της οριστικής απόλυσης μετά από απόφαση του αρμόδιου υπηρεσιακού συμβουλίου.
Οι ανταμοιβές θα συνδέονται με τα προσόντα και την απόδοση. Οι δημόσιοι υπάλληλοι θα αξιολογούνται με βάση την αμεροληψία, την ουδετερότητα, την επαγγελματική επάρκεια και την αποτελεσματικότητα, με πιθανή συμμετοχή του Ανώτατου Συμβουλίου Επιλογής Πολιτικού Προσωπικού.
Το σύστημα αξιολόγησης θα λειτουργούσε και προς τις δύο κατευθύνσεις. Οι υφισταμένοι θα μπορούν να αξιολογούν τους επόπτες, ενώ οι πολίτες θα μπορούν να αξιολογούν τους δημόσιους υπαλλήλους ευρύτερα.
