Η ελληνική βασιλική οικογένεια ξεναγείται στον πυρηνικό αντιδραστήρα του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών Δημόκριτος, την ημέρα των εγκαινίων του, στις 31 Ιουλίου 1961. Τα προηγούμενα χρόνια, η βασίλισσα Φρειδερίκη είχε περιοδεύσει στα μεγαλύτερα πυρηνικά εργαστήρια των ΗΠΑ, με αποτέλεσμα το περιοδικό Time να την αποκαλεί «ατομική βασίλισσα».
Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, χάρη στην επιμονή του καθηγητή Φυσικής του Πολυτεχνείου Αθηνών Θεόδωρου Κουγιουμζέλη, η Ελλάδα έγινε ιδρυτικό μέλος του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Πυρηνικών Ερευνών (CERN). Τις διαπραγματεύσεις διεξήγαγαν οι καθηγητές φυσικής Δημήτρης Χονδρός και Νικόλαος Εμπειρίκος.
Η Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας των Ηνωμένων Πολιτειών (AEC) διεξήγαγε έρευνα και εντόπισε κοιτάσματα ουρανίου στον Έβρο, τις Σέρρες και το Κιλκίς, στη βόρεια Ελλάδα. Το 1954 η ελληνική κυβέρνηση του Αλέξανδρου Παπάγου ίδρυσε την Ελληνική Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας (ΕΑΕΑ). Στη συνέχεια, η Ελλάδα προσχώρησε στην πρωτοβουλία του προέδρου των ΗΠΑ Dwight D. Eisenhower, «Atoms for Peace», και ο ναύαρχος Θάνος Σπανίδης ανέλαβε την προεδρία της HAEC, προωθώντας το σχέδιο για τη δημιουργία του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών Δημόκριτος (ιδρύθηκε το 1968).
Είχαν περάσει μόνο λίγα χρόνια από τότε που η Ελλάδα είχε βγει από την καταστροφή του Εμφυλίου Πολέμου και της γερμανικής κατοχής, αλλά έκανε τα πρώτα βήματα προς τη μετάβαση στην ατομική εποχή.
Στο βιβλίο «Atomic Age: Nuclear Energy, Reactors and Uranium in 20th Century Greece», (εκδόσεις Παπαδόπουλος), ο συγγραφέας Αχιλλέας Χεκίμογλου παραδίδει μια εξαντλητική μελέτη με ξεκαρδιστικά περιστατικά και άγνωστα έγγραφα, η οποία βασίστηκε σε μια σειρά συνεντεύξεων και ερευνών σε ελληνικά και ξένα αρχεία. Η έρευνα αποκαλύπτει ότι υπήρξαν πολλά ορόσημα, λάθη και χαμένες ευκαιρίες στην Ελλάδα στην ανάπτυξη της πυρηνικής ενέργειας.
1955-1960
Η «Ατομική Βασίλισσα»
Στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1950, η Ελληνική Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας επιλέγει την AMF ως προμηθευτή του πυρηνικού αντιδραστήρα στο Δημόκριτο. Η Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού (ΔΕΗ) «Δημόσια ΔΕΗ της Ελλάδας» στέλνει στελέχη της στις ΗΠΑ για περαιτέρω εκπαίδευση στην πυρηνική ενέργεια και ο βιομήχανος Πρόδρομος Μποδοσάκης-Αθανασιάδης εκφράζει ενδιαφέρον για την εκμετάλλευση ουρανίου στην Ελλάδα. Παράλληλα ξεκινά η κατασκευή του Δημόκριτου. Η τότε βασίλισσα της Ελλάδας, Φρειδερίκη, περιόδευσε στα μεγαλύτερα πυρηνικά εργαστήρια των ΗΠΑ – το κορυφαίο περιοδικό Time για να την περιγράψει ως «Ατομική Βασίλισσα» και δικτυώθηκε με την πυρηνική ελίτ των ΗΠΑ.
1961
Πατάμε το κουμπί
Στο βιβλίο του Χεκίμογλου υπάρχει μια ημερομηνία ορόσημο. Στις 27 Ιουλίου 1961, στις 21.41, ο πυρηνικός αντιδραστήρας στον Δημόκριτο γίνεται κρίσιμος, μπαίνει σε λειτουργία και η Ελλάδα μπαίνει στην ατομική εποχή. â€œΟ Θέμης Κανελλόπουλος αναλαμβάνει επιστημονικός διευθυντής του ερευνητικού κέντρου. Συνάπτει διεθνείς συνεργασίες και προωθεί τη δημιουργία Κέντρου Προηγμένων Φυσικών Σπουδών, το οποίο τελεί υπό την προστασία της Βασίλισσας Φρειδερίκης και προσφέρει μεταπτυχιακές σπουδές, σπάζοντας το μονοπώλιο των πανεπιστημίων», λέει στην Καθημερινή ο συγγραφέας. “Παράλληλα με το [EU] ενταξιακές διαπραγματεύσεις, η Αθήνα συζητά την ένταξή της στην Ευρατόμ. Ο Δημόκριτος παράγει ραδιοϊσότοπα και σχεδιάζει εφαρμογές πυρηνικής τεχνολογίας για χρήση στη βιομηχανία, τις κατασκευές και τη γεωργία.
1964
Η Αθήνα τηλεφωνεί στο Λονδίνο
Η φιλελεύθερη κυβέρνηση της Ένωσης Κέντρου απομακρύνει τον Σπανίδη από τον Δημόκριτο και τον αντικαθιστά με τον καθηγητή Λεωνίδα Ζέρβα. Έτσι ξεκινά η σταδιακή «κατεδάφιση» του ερευνητικού κέντρου ως αντίδραση στη βασιλική υποστήριξη που απολάμβανε. Ο Κανελλόπουλος φεύγει. Οι Αμερικανοί προτείνουν τη δημιουργία μονάδας που θα συνδυάζει την πυρηνική ενέργεια και την αφαλάτωση. Ο υπουργός Βιομηχανίας Ιωάννης Τούμπας ξεκινά απευθείας διαπραγματεύσεις με τους Βρετανούς για τη δημιουργία πυρηνικού σταθμού, παρακάμπτοντας τη ΔΕΗ, αλλά οι συνομιλίες σταματούν.
1967
Καπνός αντί για πυρηνική ενέργεια
Ο δικτάτορας Γεώργιος Παπαδόπουλος αναλαμβάνει την ευθύνη για την HAEC. Ξεκινούν οι διαπραγματεύσεις μεταξύ της στρατιωτικής χούντας και των Βρετανών για συμφωνία ανταλλαγής καπνού με πυρηνικό εργοστάσιο, το οποίο καταρρέει. Τα Ηνωμένα Έθνη χρηματοδοτούν την έρευνα ουρανίου στην Ελλάδα και η ΔΕΗ προβλέπει τότε ότι, μέχρι το 2000, η μισή ενέργεια της χώρας θα παράγεται από 15 πυρηνικούς σταθμούς. Η ΔΕΗ προχωρά σε συμφωνία με την Ex-Im Bank (Export-Import Bank) και την αμερικανική εταιρεία Overseas Bechtel για τη δημιουργία πυρηνικού σταθμού στη χώρα. Ταυτόχρονα γεννιέται στο Λαύριο το ελληνικό αντιπυρηνικό κίνημα, για να ακολουθήσει η πρώτη ενεργειακή κρίση.
1974-1981
Λευκό χαρτί και σχέδια
Μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, η κυβέρνηση εθνικής ενότητας ανατρέπει τις συμφωνίες που υπέγραψε η χούντα και ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραμανλής ιδρύει το Εθνικό Συμβούλιο Ενέργειας (ΕΣΕ), ορίζοντας ως πρόεδρό του τον καθηγητή του ΜΙΤ Ηλία Γυφτόπουλο. «Το NEC ετοιμάζει την πρώτη Λευκή Βίβλο για την ενέργεια, προβλέποντας ισχυρό μερίδιο πυρηνικής ενέργειας στο ενεργειακό μείγμα της Ελλάδας. Η έρευνα για το ουράνιο εντείνεται, ενώ το αντιπυρηνικό κίνημα ενισχύεται», λέει ο Χεκίμογλου. “Το πυρηνικό πρόγραμμα προβλέπει μια νέα πυρηνική μονάδα κάθε χρόνο μετά το 1987 και η εταιρεία μηχανικών και κατασκευών Ebasco με έδρα τις ΗΠΑ αναλαμβάνει σύμβουλος της ΔΕΗ. Οι σεισμοί του 1981 εγείρουν ανησυχίες για την πιθανότητα εγκατάστασης πυρηνικού σταθμού. Ο Ebasco προτείνει Λάρισα και Κάρυστο [in Evia] ως οι πιο πιθανές περιοχές για τη δημιουργία πυρηνικού σταθμού.â€
1981-1986
Στροφή στο αέριο
Η πρώτη κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου τερματίζει τη σύμβαση Ebasco και διακόπτει το πυρηνικό πρόγραμμα, αλλά συνεχίζει την έρευνα για το ουράνιο. Η ΔΕΗ αφαιρεί την πυρηνική ενέργεια από τον σχεδιασμό της. Στη Δράμα, το Ινστιτούτο Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών (ΙΓΜΕ) δημιουργεί μονάδα επεξεργασίας ουρανίου. Αλλά η καταστροφή του Τσερνομπίλ το 1986 θάβει κάθε ιδέα χρήσης της πυρηνικής ενέργειας. Η Αθήνα υπογράφει συμφωνίες με την ΕΣΣΔ και την Αλγερία για τη χρήση φυσικού αερίου, που αντικαθιστά την πυρηνική ενέργεια στον σχεδιασμό της χώρας.
2026
Με το βλέμμα στο 2050
Η συνομιλία ανοίγει ξανά, αφού ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης δήλωσε στη Σύνοδο Κορυφής για την Πυρηνική Ενέργεια στο Παρίσι ότι οι μικροί αρθρωτοί αντιδραστήρες (SMR) μπορούν να καλύψουν την αυξανόμενη ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας και να βοηθήσουν την Ελλάδα να απομακρυνθεί από τον άνθρακα. “Παρά το γεγονός ότι η αγορά έχει ξεκινήσει μεγάλες επενδύσεις σε αποθήκευση και δίκτυα που θα κάνουν τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ακόμη πιο ισχυρές, βασιζόμαστε στο φυσικό αέριο ως βασικό καύσιμο, το οποίο είναι ασταθές στη γεωπολιτική αναταραχή. Το αυξημένο κόστος βαρύνει τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις της χώρας, ενώ δυσανάλογα επιβαρύνεται και το ισοζύγιο πληρωμών της χώρας», λέει ο Χεκίμογλου. Σημειώνει ότι το ελληνικό γεωγραφικό και παραγωγικό σύνταγμα μπορεί πράγματι να αποτελέσει ώριμο έδαφος για SMR, καθώς βιομηχανικές περιοχές, μη διασυνδεδεμένες περιοχές ή μεγάλα κέντρα κατανάλωσης μπορεί να είναι κατάλληλες για να υποδεχθούν τέτοιες επενδύσεις.
Τι γίνεται με τους σεισμούς και τα απόβλητα
Υπάρχει πάντα το παράδειγμα της Γαλλίας. Ο Χαρίσης-Σωτήριος Χατζηγώγος είναι πολιτικός μηχανικός με ειδίκευση στην αντισεισμική γεωτεχνική μηχανική. Εργάζεται στη γαλλική εταιρεία συμβούλων Géodynamique & Structure, με κύριο αντικείμενο την εκπόνηση αντισεισμικών μελετών για ευαίσθητες βιομηχανικές υποδομές, συμπεριλαμβανομένων των πυρηνικών σταθμών στη Γαλλία.
“Οι περισσότερες πυρηνικές εγκαταστάσεις κατασκευάστηκαν τις δεκαετίες του 1970 και του 1980 και είναι διάσπαρτες σε όλη τη χώρα. Υπάρχουν 18 πυρηνικοί σταθμοί, καθένας από τους οποίους περιλαμβάνει δύο έως έξι μονάδες παραγωγής. Διαχειριστής των σταθμών είναι η γαλλική εταιρεία ηλεκτρισμού (EDF), ενώ οι κανόνες ασφαλείας επιβάλλονται από τη ρυθμιστική αρχή πυρηνικής ασφάλειας (ASNR), λέει ο Χατζηγώγος. Σύμφωνα με το γαλλικό πρωτόκολλο ασφαλείας, κάθε 10 χρόνια επανεξετάζονται όλες οι μελέτες και τα επίπεδα ασφάλειας, συμπεριλαμβανομένης της αντισεισμικής προστασίας των κτιρίων των πυρηνικών εγκαταστάσεων. “Είναι μια διαδικασία που λαμβάνει χώρα στο διηνεκές. Το πιο σημαντικό είναι ότι η τεχνογνωσία διατηρείται και μεταβιβάζεται από τη μια γενιά μηχανικών στην άλλη», εξηγεί.
Ένα από τα επιχειρήματα των σκεπτικιστών για την πυρηνική ενέργεια είναι η υψηλή σεισμικότητα στην Ελλάδα. Είχε ήδη διατυπωθεί από το αντιπυρηνικό κίνημα τα πρώτα χρόνια μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, ενώ οι σεισμοί του 1981 ενέτειναν τις ανησυχίες για την πιθανότητα εγκατάστασης πυρηνικού σταθμού. Η συζήτηση είναι σημαντική σε μια χώρα της οποίας ο κρατικός μηχανισμός δεν συντηρεί σωστά τις δημόσιες υποδομές. Ένας σεισμός, λένε οι μηχανικοί, είναι το φυσικό φαινόμενο που αποκαλύπτει όλα τα ελαττώματα μιας κατασκευής – όλες τις αμαρτίες μας.
Ο Χατζηγώγος είναι καθησυχαστικός, σημειώνοντας ότι χώρες τόσο σεισμικά ενεργές όπως η Ελλάδα έχουν εγκαταστήσει πυρηνικούς σταθμούς. “Οι τεχνολογίες υπάρχουν. Με τα SMR τα πράγματα είναι τεχνικά πιο εύκολα, γιατί είναι μικρές μονάδες, άρα ο σεισμικός υπολογισμός και η προστασία τους είναι πιο απλοί. Απαιτούνται σοβαρές μελέτες, αλλά η τεχνογνωσία υπάρχει», λέει.
Ταυτόχρονα, ένα δεύτερο ζήτημα είναι η διαχείριση των πυρηνικών αποβλήτων. Κατά την τελική φάση αποθήκευσης, τα απόβλητα θα ταφούν σε βάθος εκατοντάδων μέτρων, σε σημείο όπου έχει πιστοποιηθεί ότι υπάρχει υγιής γεωλογικός σχηματισμός χωρίς γεωλογικά ρήγματα. Ανοίγονται κάθετοι άξονες και μετά οριζόντιες «κλαδιά» δηλαδή σήραγγες» που θωρακίζονται με σκυρόδεμα και υλικά πλήρωσης, για να διασφαλιστεί ότι δεν θα υπάρχουν διαρροές. Εκτός από τις πυρηνικές εγκαταστάσεις, μηχανικοί στη Γαλλία πραγματοποιούν επίσης μελέτες για τις υπόγειες κατασκευές στις οποίες θα γίνει η τελική διάθεση των πυρηνικών αποβλήτων. “Εκτελούνται μελέτες για τον υπολογισμό της σεισμικής δραστηριότητας, της συμπεριφοράς των υλικών και του τρόπου με τον οποίο πρέπει να σχεδιαστούν οι υπόγειες κατασκευές ώστε να ανταποκρίνονται σωστά. Τα απόβλητα πρέπει να παραμένουν ασφαλή εκεί κάτω για χιλιάδες χρόνια», λέει ο Χατζηγώγος.
Εκτός από τα επιχειρήματα των μηχανικών, υπάρχει και ένα μέρος της συζήτησης για τα πυρηνικά που αφορά το μέλλον. Στη Γαλλία, υπάρχει μια συζήτηση για τη σήμανση των χώρων όπου θα θάβονται μόνιμα τα πυρηνικά απόβλητα. Μερικοί άνθρωποι λένε, δεν μπορείς να γράψεις απλώς ένα σημάδι με τη σημερινή σύνταξη και ορθογραφία λέγοντας: “Υπάρχουν πυρηνικά απόβλητα εδώ”. Επειδή δεν είναι απολύτως βέβαιο ότι αυτό το μήνυμα θα είναι κατανοητό πολλές γενιές αργότερα.
