Η ελληνική φρεγάτα Kimon προσεγγίζει το λιμάνι της Λεμεσού, Κύπρος, 4 Μαρτίου. [AP]
Ένα μήνα μετά την έναρξη των επιχειρήσεων του Ισραήλ και των Ηνωμένων Πολιτειών κατά του Ιράν, η κατάσταση παραμένει αδιαφανής και περίπλοκη. Τόσο η προοπτική βαθύτερης εμπλοκής των ΗΠΑ – είτε μέσω χερσαίας επέμβασης είτε μέσω μιας δραματικής κίνησης που θα επέτρεπε στον Πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ να κηρύξει τη νίκη και να αποσυρθεί – όσο και αυτή μιας τουλάχιστον μερικής συμφωνίας μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης φαίνονται εξίσου εύλογες. Ο Αμερικανός πρόεδρος φαίνεται να αναζητά μια στρατηγική εξόδου, αλλά μια στρατηγική που του αφήνει απτά κέρδη.
Αν και πιθανότατα θα επιδιωχθεί μια διευθέτηση με κάποιο βαθμό μονιμότητας, η βαθιά αμοιβαία δυσπιστία, η κρίση ηγεσίας του Ιράν και τα θεμελιωδώς αποκλίνοντα συμφέροντα των εμπλεκόμενων μερών – οι διαφορές που επί του παρόντος φαίνεται δύσκολο να γεφυρωθούν – περιορίζουν την αισιοδοξία για οριστική επίλυση, ιδιαίτερα όσον αφορά τις εντάσεις μεταξύ Ιράν και Ισραήλ. Οι περιφερειακοί παράγοντες –οι αραβικές μοναρχίες, η Τουρκία, ακόμη και το Πακιστάν– πρέπει επίσης να ληφθούν υπόψη, καθώς θα επηρεαστούν σημαντικά. Αυτό θα συμβεί είτε η νέα ηγεσία στην Τεχεράνη εμφανιστεί με γενικά παρόμοιες απόψεις για τον περιφερειακό ρόλο του Ιράν, είτε το καθεστώς ανατραπεί και αντικατασταθεί από μια πιο συνεργάσιμη αρχή. Ίσως ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ο κίνδυνος του Ιράν να πέσει σε παρατεταμένη αστάθεια ή εμφύλιο πόλεμο, που θα μπορούσε να ενδυναμώσει ακόμη πιο σκληροπυρηνικά πρόσωπα που δεν έχουν εμπειρία και πραγματισμό, με απρόβλεπτες και δυνητικά επιθετικές ατζέντες.
Από γεωπολιτική άποψη, η Ελλάδα μπορεί να συγκαταλέγεται στους δικαιούχους. Ανταποκρίθηκε αμέσως στην έκκληση της Κυπριακής Δημοκρατίας να ενισχύσει την άμυνά της, ως το κράτος-μέλος της ΕΕ που βρίσκεται πιο κοντά στη ζώνη της σύγκρουσης και που είχε ήδη στοχοποιηθεί από τη Χεζμπολάχ, της οποίας ο μακροχρόνιος ηγέτης Χασάν Νασράλα [who was killed in 2024] το είχε ανακηρύξει νόμιμο στόχο. Σε αντίθεση με την ιδιαίτερα καθυστερημένη απάντηση της Βρετανίας, οι γρήγορες ενέργειες της Ελλάδας ενθάρρυναν άλλες ευρωπαϊκές χώρες να συμμετάσχουν στην αποστολή για την προστασία της Κύπρου. Το πιο σημαντικό, έφερε εκ νέου την προσοχή στο ευρωπαϊκό ισοδύναμο του Άρθρου 5 του ΝΑΤΟ – Άρθρο 42 παράγραφος 7 της Συνθήκης ΕΕ – και στη δυνατότητα ενεργοποίησής του όταν είναι απαραίτητο.
Η Αθήνα και η Λευκωσία, έστω και προσωρινά, κατάφεραν να επαναπροσανατολίσουν την ευρωπαϊκή προσοχή στα νοτιοανατολικά τους σύνορα. Οι εξελίξεις αναδεικνύουν το στρατηγικό λάθος της εστίασης αποκλειστικά σε απειλές και προκλήσεις για την ευρωπαϊκή ασφάλεια που προέρχονται από την Ανατολή. Η Τουρκία, εν τω μεταξύ, εκτέθηκε στην περίπτωση της Κύπρου με την ακανόνιστη απόφασή της να στείλει πολεμικά αεροσκάφη για να προστατεύσει τους Τουρκοκύπριους – εγείροντας το ερώτημα: από ποιον; Έγινε επίσης προφανές ότι η Ελλάδα κατέχει συγκριτικό πλεονέκτημα στην αεράμυνα, καθώς η Βουλγαρία ζήτησε ακόμη και τη βοήθειά της. Διασφάλιση της ενεργειακής υποδομής στη Σαουδική Αραβία Με τον τρόπο αυτό, έχει αναδειχθεί ως ένας από τους λίγους πυλώνες σταθερότητας σε ένα ολοένα και πιο ασταθές περιφερειακό περιβάλλον, ενισχύοντας τη φωνή της στις μελλοντικές εξελίξεις.
Ωστόσο, τουλάχιστον μία σημαντική πρόκληση έχει προκύψει και ο τρόπος αντιμετώπισής της θα καθορίσει εάν η Ελλάδα θα ωφεληθεί μακροπρόθεσμα. Οι περιφερειακές συμμαχίες και εταιρικές σχέσεις, όπως διαμορφώθηκαν τα τελευταία χρόνια, μπορεί να χρειαστεί να επανεκτιμηθούν, να προσαρμοστούν ή ακόμη και να αναδιαρθρωθούν εκ βάθρων. Το Ισραήλ είναι η βασική μεταβλητή, δεδομένων των ισχυρών δεσμών του τόσο με την Ελλάδα όσο και με την Κύπρο. Ορισμένοι περιφερειακοί παράγοντες τη βλέπουν τώρα ως αποσταθεροποιητική δύναμη, ενώ άλλοι τη βλέπουν ως μια ρεβιζιονιστική δύναμη που επιδιώκει όχι μόνο να επιβάλει την ατζέντα της αλλά και να αλλάξει τα σύνορα και να επιβάλει τις μετακινήσεις πληθυσμών, επίσης με την επέκταση των οικισμών. Εξίσου ανησυχητικές είναι οι στοχευμένες δολοφονίες και οι στρατιωτικές ενέργειες που διεξάγονται εκτός του πλαισίου του διεθνούς δικαίου. Άλλωστε, η καταστροφή της Γάζας και η αδιάλλακτη στάση της ισραηλινής ηγεσίας στο παλαιστινιακό ζήτημα έχουν φέρει την Τουρκία πιο κοντά στην Αίγυπτο και αρκετές αραβικές μοναρχίες.
Η σχέση της Ελλάδας με το Τελ Αβίβ πρέπει να παραμείνει σταθερή. Ωστόσο, εάν οι μελλοντικές ισραηλινές κυβερνήσεις διατηρήσουν την ίδια προσέγγιση, θα είναι απαραίτητη μια επαναβαθμονόμηση αυτής της σχέσης. Ταυτόχρονα, η Ελλάδα πρέπει να συνεχίσει να ενισχύει τους δεσμούς της με βασικά αραβικά κράτη, καθώς και με την Ινδία, και να παραμείνει ενεργά δεσμευμένη με οποιαδήποτε πολιτική πραγματικότητα προκύψει τελικά στο Ιράν. Οι ισορροπημένες σχέσεις –ακόμα κι αν κλίνουν προς το Ισραήλ– δημιουργούν ευκαιρίες για διαμεσολάβηση σε πολλαπλά επίπεδα, οι οποίες μπορούν αργότερα να αξιοποιηθούν.
Ο Κωνσταντίνος Φίλης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος και διευθυντής του Ινστιτούτου Παγκόσμιων Υποθέσεων.
