Σε ένα διεθνές πλαίσιο που χαρακτηρίζεται από την όξυνση των γεωπολιτικών ανταγωνισμών και την αναδιάρθρωση των ευρασιατικών ισορροπιών, πώς μπορούμε να προτείνουμε μια φιλόδοξη ανάλυση της εξωτερικής πολιτικής της Ισλαμικής Δημοκρατίας και των οργάνων εξουσίας που κινητοποίησε η Τεχεράνη; Ίσως έχουν έναν διπλό στόχο: να υπερβούν τις αυστηρά δυτικοκεντρικές αναγνώσεις του «ιρανικού ζητήματος». και αποκαθιστούν τον στρατηγικό ορθολογισμό ενός ηθοποιού που συχνά περιορίζεται, στον πολιτικό και στα μέσα ενημέρωσης, σε μια ιδεολογική ή παράλογη δύναμη. Ένας ορθολογισμός που βασίζεται σε μια εξωτερική πολιτική που συνδυάζει στρατηγικό πραγματισμό, επαναστατική κληρονομιά και προσαρμογή στους δομικούς περιορισμούς του διεθνούς συστήματος.
Η Ισλαμική Δημοκρατία, κληρονόμος ενός αυτοκρατορικού πολιτισμού χιλιετιών και βρίσκεται στο σταυροδρόμι Ευρώπης και Ασίας, παραμένει κεντρικός παίκτης στο «μεγάλο παιχνίδι» της ευρασιατικής γεωπολιτικής. Προικισμένο με τεράστιους ενεργειακούς πόρους και στρατηγική θέση μεταξύ της Κασπίας Θάλασσας, του Κόλπου και της Κεντρικής Ασίας, το Ιράν κατέχει κομβική θέση στην ενεργειακή και εμπορική δυναμική της ευρασιατικής ηπείρου. Πρέπει να επικεντρωθούμε στις σύγχρονες λεπτομέρειες της ιρανικής ισχύος. Αυτό αφορά την ανάλυση της στρατηγικής της «γκρίζας ζώνης», τον ακρογωνιαίο λίθο του ιρανικού τρόπου λειτουργίας. Η Τεχεράνη εκμεταλλεύεται στρατιωτικές, πολιτικές και χρονικές ασυμμετρίες με τους αντιπάλους της προκειμένου να επιδιώξει τους στρατηγικούς της στόχους. Αυτή η στρατηγική βασίζεται ιδίως στη χρήση δικτύων μεσολάβησης, στην επιχειρησιακή ασάφεια και στη διαβάθμιση των ενεργειών, καθιστώντας δυνατή τη διατήρηση της σύγκρουσης κάτω από το κατώφλι του ανοιχτού πολέμου.
Αυτή η ασύμμετρη λογική βρίσκεται στις κυβερνητικές και πληροφοριακές δυνατότητες του καθεστώτος με την αυξανόμενη σημασία του ιρανικού κυβερνοστρατού στον γνωστικό πόλεμο και τις επιχειρήσεις ψηφιακής επιρροής. Η χρήση ψεύτικων λογαριασμών, εκστρατειών παραπληροφόρησης ή επιχειρήσεων επιρροής δείχνει την προσαρμογή του καθεστώτος σε νέες μορφές υβριδικής σύγκρουσης. Με συμπληρωματικό τρόπο, το Ιράν διερευνά τώρα τις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης στον πόλεμο πληροφοριών και στον εσωτερικό έλεγχο του ψηφιακού χώρου. Σημειώστε επίσης την κλασική στρατιωτική διάσταση της ιρανικής ισχύος. Το βαλλιστικό πρόγραμμα και ο πυρηνικός φάκελος υπογραμμίζουν τη σύνδεση μεταξύ στρατηγικής αποτροπής και διαρθρωτικών περιορισμών.
«Η προοδευτική ενσωμάτωση του Ιράν σε δομές όπως ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης ή οι BRICS μαρτυρεί την επιθυμία του καθεστώτος να είναι μέρος μιας πολυπολικής διεθνούς τάξης που διαμορφώνεται».
—Μουσταφά Σεχίμι
Πρέπει να διευρύνουμε την προοπτική αναλύοντας τις διεθνείς σχέσεις του Ιράν από περιφερειακή και παγκόσμια προοπτική. Στη Μέση Ανατολή, τονίζουν την πολλαπλότητα των μητρώων δράσης της Τεχεράνης. Η ανάλυση των σχέσεων Ιράν-Σαουδικής Αραβίας αποκαλύπτει έτσι την παράδοξη συνύπαρξη ιδεολογικών αντιπαλοτήτων και γεωπολιτικού πραγματισμού. Η στρατηγική του Ιράν έναντι του Ισραήλ υπογραμμίζει τη σημασία της λογικής του έμμεσου πολέμου και της στρατηγικής αντιπροσωπείας.
Ενδιαφέρον προσελκύουν και οι σχέσεις με τις μεγάλες δυνάμεις. Οι συνεργασίες Ρωσίας-Ιράν και Σινο-Ιράν δείχνουν ότι αυτές οι προσεγγίσεις δεν πρέπει να ερμηνεύονται ως σχηματισμός ενός ομοιογενούς αντιδυτικού μπλοκ. Είναι περισσότερο θέμα στρατηγικού πραγματισμού που βασίζεται στη σύγκλιση συγκεκριμένων συμφερόντων, ιδίως στο πλαίσιο των δυτικών κυρώσεων και της αναδιοργάνωσης των ευρασιατικών εμπορικών οδών. Σε αυτή την προοπτική, υπάρχει μια επισήμανση της στρατηγικής «κοιτάζοντας προς τα ανατολικά» που υιοθέτησε η Τεχεράνη μετά την αυστηροποίηση των δυτικών κυρώσεων. Η προοδευτική ενσωμάτωση του Ιράν σε δομές όπως ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης ή οι BRICS μαρτυρεί την επιθυμία του καθεστώτος να είναι μέρος μιας πολυπολικής διεθνούς τάξης που διαμορφώνεται.
Τούτου λεχθέντος, και από τα τέλη του 2025, η χώρα έχει βυθιστεί σε μια μεγάλη πολιτική και κοινωνική κρίση που χαρακτηρίζεται από μαζικές διαδηλώσεις που πυροδοτήθηκαν από την επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης και την υποτίμηση του ριάλ. Αυτές οι διαδηλώσεις, από τις μεγαλύτερες από την επανάσταση του 1979, καταπιέστηκαν βίαια από τις αρχές, προκαλώντας αρκετές χιλιάδες θανάτους σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις.
Σε αυτήν την εσωτερική αστάθεια προστίθεται τώρα μια περιφερειακή γεωπολιτική κλιμάκωση. Οι στρατιωτικές εντάσεις μεταξύ του Ιράν, του Ισραήλ και των Ηνωμένων Πολιτειών έχουν ενταθεί στις αρχές του 2026, οδηγώντας σε ισχυρή αποσταθεροποίηση του ιρανικού πολιτικού συστήματος. Ο θάνατος του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ κατά τη διάρκεια ισραηλινο-αμερικανικών επιδρομών άνοιξε μια περίοδο αβεβαιότητας σχετικά με τη διαδοχή και το μέλλον του καθεστώτος, αποκαλύπτοντας την ευθραυστότητα ενός συστήματος που είναι ωστόσο γνωστό ότι είναι ανθεκτικό. Ο θάνατος του Χαμενεΐ άνοιξε μια περίοδο αβεβαιότητας για το μέλλον του καθεστώτος, αποκαλύπτοντας την ευθραυστότητα ενός συστήματος που σχεδιάστηκε από το 1979 να λειτουργεί χωρίς τον ιδρυτή του.
