Τα τελευταία χρόνια, στις δυτικές κοινωνίες αναπτύσσεται ένα διακριτικό αλλά αποκαλυπτικό φαινόμενο: η άνοδος της κουλτούρας της προετοιμασίας κρίσεων. Η αποθήκευση τροφίμων, η αγορά ηλεκτρικών γεννητριών, η δημιουργία αποθεμάτων νερού ή φαρμάκων, η απόκτηση εξοπλισμού επιβίωσης… Αυτό που κάποτε συνδέθηκε με περιθωριακές ομάδες γίνεται σταδιακά μια πιο διαδεδομένη πρακτική. Αυτή η εξέλιξη αντανακλά μια βαθιά μεταμόρφωση στη σχέση των δυτικών κοινωνιών με το μέλλον και τη σταθερότητα του κόσμου.
Το τέλος του αισθήματος μόνιμης ασφάλειας
Για αρκετές δεκαετίες, ένα μεγάλο μέρος των δυτικών κοινωνιών ζούσε σε ένα σχετικά σταθερό περιβάλλον. Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η κυρίαρχη ιδέα ήταν αυτή ενός προοδευτικά ειρηνικού κόσμου, οργανωμένου γύρω από την οικονομική παγκοσμιοποίηση και την εμπορική αλληλεξάρτηση. Στο πλαίσιο αυτό, οι μεγάλες κρίσεις φάνηκε να ανήκουν στο παρελθόν ή να αφορούν μόνο απομακρυσμένες περιοχές. Αυτή η αντίληψη έχει αλλάξει βαθιά τα τελευταία χρόνια. Αρκετά γεγονότα συνέβαλαν στην αποδυνάμωση αυτού του αισθήματος ασφάλειας. Η πανδημία Covid-19 έδειξε πόσο ευάλωτα μπορεί να είναι τα οικονομικά συστήματα και τα συστήματα logistics μπροστά σε ένα παγκόσμιο σοκ. Οι προσωρινές ελλείψεις ορισμένων προϊόντων υπενθύμισαν ότι οι διεθνείς αλυσίδες εφοδιασμού μπορεί να διαταραχθούν πολύ γρήγορα. Σε αυτό προστέθηκαν οι αυξανόμενες γεωπολιτικές εντάσεις μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι εντάσεις γύρω από την Ταϊβάν και οι αντιπαραθέσεις στη Μέση Ανατολή καθιέρωσαν σταδιακά την ιδέα ότι η διεθνής σταθερότητα δεν ήταν πλέον εγγυημένη. Σε αυτό το πλαίσιο, ορισμένοι πολίτες αρχίζουν να εξετάζουν το ενδεχόμενο σοβαρότερων κρίσεων, είτε οικονομικών, είτε ενεργειακών είτε στρατιωτικών. Αυτή η ψυχολογική εξέλιξη εξηγεί σε μεγάλο βαθμό την προοδευτική διάδοση της λεγόμενης κουλτούρας «προετοιμασίας», δηλαδή της ατομικής προετοιμασίας για καταστάσεις έκτακτης ανάγκης.
Προετοιμασία ως απάντηση στην αβεβαιότητα
Σε αντίθεση με την καρικατούρα που μεταφέρεται μερικές φορές, η προετοιμασία κρίσεων δεν περιορίζεται σε καταστροφικά σενάρια. Για πολλούς οπαδούς, είναι πάνω από όλα μια ρεαλιστική προσέγγιση που αποτελείται από την πρόβλεψη διαταραγμένων καταστάσεων. Ο στόχος δεν είναι απαραίτητα η επιβίωση μιας συνολικής κοινωνικής κατάρρευσης, αλλά μάλλον η δυνατότητα αντιμετώπισης προσωρινών κρίσεων. Σύμφωνα με αυτή τη λογική, η προετοιμασία μπορεί να λάβει σχετικά απλές μορφές: διαθέτοντας αποθέματα τροφής για μερικές εβδομάδες, παροχή εναλλακτικών πηγών ενέργειας σε περίπτωση παρατεταμένης διακοπής λειτουργίας ή οργάνωση μέσων επικοινωνίας και ταξιδιού σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Ορισμένες οικογένειες εξοπλίζονται επίσης με εξοπλισμό πρώτων βοηθειών ή συστήματα φιλτραρίσματος νερού. Αυτή η τάση τροφοδοτείται επίσης από έναν ευρύτερο μετασχηματισμό της σχέσης μεταξύ ατόμων και θεσμών. Σε πολλές δυτικές δημοκρατίες, μέρος του πληθυσμού εκφράζει πιο περιορισμένη εμπιστοσύνη στην ικανότητα των κρατών να διαχειριστούν αποτελεσματικά τις μεγάλες κρίσεις. Οι δυσκολίες που αντιμετώπισαν ορισμένες κυβερνήσεις κατά τη διάρκεια της πανδημίας ενίσχυσαν αυτήν την αντίληψη. Σε αυτό το πλαίσιο, η ατομική προετοιμασία εμφανίζεται σε ορισμένους ως μια μορφή ασφάλισης μπροστά στην αβεβαιότητα. Μας επιτρέπει να ανακτήσουμε κάποιον έλεγχο σε ένα περιβάλλον που θεωρείται όλο και πιο ασταθές.
Ένα σύμπτωμα μιας πιο αβέβαιης ώρας
Η άνοδος της κουλτούρας της ετοιμότητας για κρίσεις μπορεί να ερμηνευθεί ως ένα ευρύτερο σύμπτωμα των μετασχηματισμών του σύγχρονου κόσμου. Οι δυτικές κοινωνίες αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα πολλές πηγές αβεβαιότητας: γεωπολιτικές εντάσεις, οικονομικές αλλαγές, ενεργειακή μετάβαση και ταχείς τεχνολογικούς μετασχηματισμούς. Αυτές οι εξελίξεις τροφοδοτούν μια διάχυτη αίσθηση ευθραυστότητας του παγκόσμιου συστήματος. Οι πρόσφατες κρίσεις έχουν δείξει ότι απρόβλεπτα γεγονότα μπορούν να προκαλέσουν ταχεία και μερικές φορές διαρκή αναστάτωση. Σε έναν κόσμο εξαιρετικά διασυνδεδεμένο, μια κρίση υγείας, μια περιφερειακή σύγκρουση ή ένα ενεργειακό σοκ μπορεί γρήγορα να προκαλέσει επιπτώσεις σε πλανητική κλίμακα. Αντιμέτωποι με αυτήν την αβεβαιότητα, οι αντιδράσεις των ατόμων ποικίλλουν. Ορισμένοι συνεχίζουν να εμπιστεύονται θεσμούς και συλλογικούς μηχανισμούς για τη διαχείριση κρίσεων. Άλλοι προτιμούν να υιοθετήσουν μια πιο ανεξάρτητη προσέγγιση, προετοιμάζοντας οι ίδιοι για δύσκολες καταστάσεις. Η σταδιακή εξάπλωση αυτής της κουλτούρας ετοιμότητας δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι δυτικές κοινωνίες οδεύουν προς την επικείμενη κατάρρευση. Μάλλον, αντανακλά μια εξέλιξη του συλλογικού ψυχολογικού κλίματος. Σε έναν κόσμο όπου οι κρίσεις φαίνεται να διαδέχονται η μία την άλλη πιο γρήγορα, η προετοιμασία φαίνεται σε κάποιους ως ένας τρόπος μείωσης του άγχους για το μέλλον.
Υπό αυτή την έννοια, η ανάπτυξη της «προετοιμασίας» συνιστά λιγότερο ρήξη παρά προσαρμογή σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από στρατηγική αβεβαιότητα. Όταν το μέλλον φαίνεται λιγότερο προβλέψιμο, ο πειρασμός να προετοιμαστούμε για το χειρότερο γίνεται μια λογική απάντηση για ένα αυξανόμενο μέρος του πληθυσμού.
