Για τρεις δεκαετίες, η παγκόσμια οικονομία φαινόταν να υπακούει σε μια απλή λογική: το άνοιγμα των αγορών, την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων και την προοδευτική ενοποίηση των αλυσίδων παραγωγής. Η παγκοσμιοποίηση φαινόταν να είναι ένα μη αναστρέψιμο κίνημα. Όμως τα τελευταία χρόνια έχει γίνει μια βαθιά αλλαγή. Η οικονομία δεν είναι πλέον απλώς ένας χώρος εμπορίου: γίνεται και πάλι όργανο εξουσίας μεταξύ των κρατών. Ο Τραμπ επιταχύνει αυτό το φαινόμενο.
Η επιστροφή της γεωπολιτικής στο διεθνές εμπόριο
Ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι εντάσεις μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας και οι κυρώσεις κατά του Ιράν έχουν αλλάξει βαθιά τη λειτουργία της παγκόσμιας οικονομίας. Τα κράτη, με επικεφαλής τις ΗΠΑ, χρησιμοποιούν πλέον ανοιχτά οικονομικά μέσα για να αποδυναμώσουν τους αντιπάλους τους και να ενισχύσουν τη στρατηγική τους θέση. Οι οικονομικές κυρώσεις, οι εμπορικοί περιορισμοί ή ο έλεγχος κρίσιμων τεχνολογιών έχουν γίνει από μόνα τους διπλωματικά εργαλεία. Σε αυτό το νέο πλαίσιο, οι μεγάλες δυνάμεις επιδιώκουν να μειώσουν την εξάρτησή τους από προμηθευτές που θεωρούνται στρατηγικά ευαίσθητοι. Οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, που κάποτε οργανώνονταν αποκλειστικά με βάση το κόστος και την αποτελεσματικότητα, τώρα επαναπροσδιορίζονται μέσα από το πρίσμα της εθνικής ασφάλειας. Οι κυβερνήσεις ενθαρρύνουν τη μετεγκατάσταση ορισμένης παραγωγής και τη διαφοροποίηση των πηγών εφοδιασμού προκειμένου να περιοριστούν οι γεωπολιτικοί κίνδυνοι.
Οι αλυσίδες εφοδιασμού γίνονται στρατηγικό ζήτημα
Αυτός ο μετασχηματισμός είναι ιδιαίτερα εμφανής σε τομείς που θεωρούνται κρίσιμοι: ενέργεια, ημιαγωγοί, στρατηγικές πρώτες ύλες ή ψηφιακές τεχνολογίες. Η πανδημία του Covid-19 και στη συνέχεια οι διεθνείς εντάσεις έχουν αναδείξει την ευπάθεια ορισμένων παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού. Η Γαλλία, που δεν μπορεί να παράσχει μάσκες στον πληθυσμό της, είχε μια πικρή εμπειρία. Πολλά κράτη ανακάλυψαν τον βαθμό στον οποίο οι οικονομίες τους εξαρτώνται από προμηθευτές που βρίσκονται σε γεωπολιτικά ευαίσθητες περιοχές. Αυτή η συνειδητοποίηση έχει επιταχύνει μια ήδη αισθητή τάση: τον προοδευτικό κατακερματισμό της παγκοσμιοποίησης. Οι εταιρείες πρέπει τώρα να ενσωματώσουν τον γεωπολιτικό κίνδυνο στις βιομηχανικές τους αποφάσεις. Η παραγωγή με το χαμηλότερο κόστος δεν είναι πλέον πάντα η προτεραιότητα. Η πολιτική σταθερότητα, η ασφάλεια των προμηθειών και η εγγύτητα με τις αγορές γίνονται ολοένα και πιο σημαντικά κριτήρια.
Προς μια παγκόσμια οικονομία δομημένη από σχέσεις εξουσίας
Αυτή η εξέλιξη σηματοδοτεί μια βαθιά ρήξη με το κυρίαρχο όραμα των δεκαετιών του 1990 και του 2000. Εκείνη την εποχή, η παγκοσμιοποίηση συχνά παρουσιάστηκε ως παράγοντας ηρεμίας των διεθνών σχέσεων: η οικονομική αλληλεξάρτηση θα έπρεπε να κάνει τις συγκρούσεις λιγότερο πιθανές. Σήμερα, η λογική φαίνεται σχεδόν αντίστροφη. Η αλληλεξάρτηση θεωρείται ως μια πιθανή ευπάθεια που κάθε δύναμη επιδιώκει να μειώσει. Σε αυτό το νέο τοπίο, η οικονομία γίνεται πεδίο στρατηγικού ανταγωνισμού. Τα κράτη επενδύουν μαζικά για να εξασφαλίσουν τους ενεργειακούς πόρους τους, να προστατεύσουν τις τεχνολογικές τους βιομηχανίες και να ελέγξουν τις υποδομές ζωτικής σημασίας. Γεωπολιτική και οικονομία, που αναλύονται εδώ και καιρό ξεχωριστά, συνδυάζονται τώρα στην ίδια δυναμική. Για τις επιχειρήσεις και τις χρηματοπιστωτικές αγορές, η κατανόηση των διεθνών σχέσεων ισχύος γίνεται σχεδόν εξίσου σημαντική με την ανάλυση των παραδοσιακών οικονομικών δεικτών. Γιατί στον κόσμο που αναδύεται, η ανάπτυξη, το εμπόριο και οι επενδύσεις θα εξαρτώνται όλο και περισσότερο από τις γεωπολιτικές ισορροπίες.
