Ο Κάφκα δεν γράφει μυθιστόρημα για τη γραφειοκρατία. Γράφει για την εμπειρία του να βρεθείς αντιμέτωπος με μια πραγματικότητα που αψηφά κάθε διαύγεια. Το κάστρο αποφασίζει χωρίς να πάρει ορατή απόφαση. Η δύναμή του δεν πηγάζει από εντολές, αλλά από την αυτοπεποίθηση με την οποία όλοι οι εμπλεκόμενοι πιστεύουν σε αυτές.
Με τον Κάφκα το λάθος σημαίνει ελπίδα
Ο Κ. εμμένει σε μια απλή ιδέα. Εάν ρωτήσετε αρκετά επίμονα, θα λάβετε τελικά μια απάντηση. Αν συμπεριφερθείτε σωστά, θα βρείτε το κατάλληλο άτομο επικοινωνίας. Όποιος ξέρει τον τρόπο θα φτάσει στον στόχο.
Ο Κάφκα αναλύει αυτή τη βεβαιότητα πρόταση προς πρόταση.
Κάθε πληροφορία οδηγεί στην επόμενη πληροφορία. Κάθε συνάντηση ανοίγει μια νέα δικαιοδοσία. Κάθε γράμμα δημιουργεί περισσότερη ασάφεια παρά βεβαιότητα. Το σύστημα κινείται ασταμάτητα και όμως παραμένει αναλλοίωτο. Δεν είναι ο Κ. που χάνεται στο κάστρο. Η κλειδαριά δημιουργεί την εκτροπή.
Εδώ βρίσκεται η πραγματική του δύναμη.
Η διοίκηση ως τρόπος ζωής
Το χωριό έχει από καιρό εγκατασταθεί σε αυτή την τάξη. Κανείς δεν το αμφισβητεί ουσιαστικά. Περιμένεις, μεσολαβείς, εξηγείς, ζητάς συγγνώμη και παραπέμπεις τους ανθρώπους περαιτέρω. Το κάστρο είναι λιγότερο θεσμός παρά συνήθεια. Οι κανόνες του δεν χρειάζεται να γίνουν κατανοητοί. Αρκεί να ισχύουν.
Ο Κάφκα περιγράφει την εξουσία χωρίς κυβερνήτη. Υπάρχουν υπάλληλοι, γραμματείς και αγγελιοφόροι. Κανείς όμως δεν φαίνεται να ευθύνεται. Η ευθύνη κατανέμεται μεταξύ των ευθυνών μέχρι να εξαφανιστεί. Γι’ αυτό ακριβώς το κάστρο φαίνεται ανέγγιχτο.
Αυτός ο μηχανικός φαίνεται εκπληκτικά γνωστός σήμερα. Οι φόρμες αλλάζουν σε ψηφιακές, οι αλγόριθμοι αναλαμβάνουν αποφάσεις, οι πύλες υπηρεσιών αντικαθιστούν τον μετρητή. Η επιφάνεια αλλάζει. Το βασικό συναίσθημα παραμένει. Το άτομο αναζητά άτομο επικοινωνίας και συναντά μια διαδικασία.
Η γλώσσα λειτουργεί ενάντια στη σαφήνεια
Ο Κάφκα είναι ένας από τους πιο ακριβείς στυλίστες της σύγχρονης εποχής. Οι προτάσεις του είναι νηφάλια, σχεδόν ευγενικά. Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που έχουν τόσο ενοχλητικό αποτέλεσμα.
Οι συνομιλίες δεν παράγουν γνώση. Τα αναβάλλουν. Κάθε διάλογος διευρύνει τον λαβύρινθο. Η γλώσσα δεν γίνεται μέσο επικοινωνίας, αλλά όργανο διοίκησης. Διατάσσει, καθυστερεί και σχετικοποιεί. Ακόμη και οι σαφείς έννοιες χάνουν το στέρεο έδαφος τους.
Γι’ αυτό το κάστρο δεν ξεκινάει μόνο από το λόφο. Ξεκινά στην πρόταση.
Το κάστρο δεν έχει κέντρο
Πολλοί αναγνώστες αναζητούν λύση. Είναι το κάστρο Θεός; Το Κράτος; Ο νόμος; Κοινωνία;
Ο Κάφκα αρνείται να πάρει αυτή την απόφαση.
Το κάστρο παραμένει ανοιχτό σε ερμηνείες γιατί δεν είναι σύμβολο με ενιαίο νόημα. Περιγράφει μια δομή. Οι άνθρωποι εστιάζουν τη ζωή τους σε μια περίπτωση που δεν θα επιτύχουν ποτέ πλήρως. Αυτή η κίνηση γεννά ελπίδα, προσαρμογή και απογοήτευση ταυτόχρονα.
Γι’ αυτό ακριβώς το μυθιστόρημα δεν γερνάει. Κάθε εποχή αναγνωρίζει τη δική της τάξη στο κάστρο.
Ένα μυθιστόρημα που νοσταλγεί τον αναγνώστη
Το απόσπασμα φαίνεται πιο ολοκληρωμένο από πολλά ολοκληρωμένα μυθιστορήματα. Όχι παρά το ανοιχτό τέλος του, αλλά εξαιτίας του. Το κάστρο αποφεύγει το κλείσιμο γιατί και ο κόσμος του δεν έχει οριστικό κλείσιμο.
Ο Κάφκα απαιτεί υπομονή. Τους ανταμείβει όχι με αποφασιστικότητα, αλλά με γνώση. Ο αναγνώστης αφήνει το μυθιστόρημα χωρίς κλειδί. Αλλά με μια οξυμένη άποψη για τα συστήματα στα οποία ζει.
Στο τέλος το κάστρο είναι ακόμα στο χιόνι. Μακρινός. Ορατός. Απρόσιτος. Δεν ήταν ο Κ. που έχασε το δρόμο του. Η τάξη ευδοκιμεί στο γεγονός ότι δεν υπάρχει ίσιος δρόμος.
