Του Ludovic Lavaucelle. Περίληψη αρ. 2682, Δημοσιεύθηκε στις 20/04/2026 – Φωτογραφία: 72η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών στην έδρα του ΟΗΕ στις 19 Σεπτεμβρίου 2017 Συντελεστές: Shutterstock
Η κρίση μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν αποκαλύπτει μια σημαντική αλλαγή στον τρόπο διεξαγωγής των διπλωματικών σχέσεων. Δεν επικρατούν πλέον οι διεθνείς κανόνες ή οι διπλωμάτες – αλλά η άμεση επικοινωνία από τους ηγέτες μέσω των κοινωνικών δικτύων και η αποστολή ειδικών απεσταλμένων. Επιστροφή στις φεουδαρχικές σχέσεις χωρίς την εγγύηση της δεδομένης λέξης που κάποτε ήταν νόμος.
Η τρέχουσα κρίση στον Περσικό Κόλπο ξεπερνά την απλή αντιπαράθεση μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης. Είναι το σύμπτωμα μιας βαθιάς μεταμόρφωσης στις σχέσεις μεταξύ των κρατών – ενός κόσμου που τακτικά περιγράφεται ως πιο «χαοτικός» και πιο «βίαιος». Στην πραγματικότητα, είναι το τέλος μιας εποχής όπου η διπλωματία επέβαλε θεσμικούς διαύλους επικοινωνίας, διαδικασίες όπως τόσοι πολλοί φάροι για μετάβαση από κατάσταση πολέμου σε κατάσταση ειρήνης και αντίστροφα… Το στυλ του Ντόναλντ Τραμπ, επικεφαλής της κορυφαίας παγκόσμιας δύναμης, είναι προφανώς κεντρικό: επικοινωνεί άφθονα μέσω κοινωνικών δικτύων απευθυνόμενος τόσο στους αντιπάλους του στο Ιράν όσο και στο ευρύ κοινό. Το προκλητικό και μάλιστα εξωφρενικό ύφος του ενοίκου του Λευκού Οίκου δεν πρέπει να κρύβει βαθύτερες κινήσεις στη Δύση. Ακόμη και στη Γαλλία, μια μεγάλη χώρα της διπλωματίας που είναι περήφανη για το εκτεταμένο δίκτυο πρεσβειών της, το Quai d’Orsay δεν έχει πλέον την αύρα που είχε προηγουμένως: ο Πρόεδρος Emmanuel Macron δεν έχει κρύψει την επιρροή του. περιφρόνηση για το επάγγελμα του διπλωμάτη. Το διπλωματικό επιτελείο αποτελείται όλο και λιγότερο από επαγγελματίες, όλο και περισσότερο από φίλους όσων βρίσκονται στην εξουσία και από προσωπικότητες που προέρχονται από την κοινωνία των πολιτών.
Η παγκόσμια τάξη που έχει διαταραχθεί σήμερα δεν χρονολογείται από τη δημιουργία του ΟΗΕ ή ακόμη και της Κοινωνίας των Εθνών – βρήκε την πηγή της στη Συνθήκη της Βεστφαλίας (1648) που τερμάτισε τον Τριακονταετή Πόλεμο. Πρόγονος των παγκοσμίων πολέμων του 20ου αιώνα, είχε αιματοκυλίσει την Κεντρική Ευρώπη και ο «βεστφαλικός κόσμος» είχε καθιερώσει την πρωτοκαθεδρία των σχέσεων μεταξύ των κρατών και των διπλωματικών τους θεσμών. Η Συνθήκη της Βιέννης (1815) – που τερμάτισε τους Ναπολεόντειους Πολέμους – διαιώνισε τη Βεστφαλική κληρονομιά. Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων, οι διεθνείς σχέσεις δεν ρυθμίζονται πλέον από διαδικασίες που προέρχονται από διπλωματικές παραδόσεις ή υπερεθνικούς οργανισμούς. Οι προσωπικές σχέσεις μεταξύ των αρχηγών κρατών και οι παρορμήσεις που υπαγορεύονται από την ισορροπία δυνάμεων – μια επιστροφή σε μια μορφή φεουδαρχίας με την οποία οι πιο ισχυροί επιδιώκουν να οδηγήσουν τους υποτελείς τους εναντίον των αντιπάλων τους… Αλλά ο ρόλος της διπλωματίας είναι ακριβώς να περιορίσει την αυθαίρετη άσκηση εξουσίας:Μια τέχνη απαιτητική και δύσκολη” είπε ο Sir Harold Nicolson – ο διάσημος Βρετανός διπλωμάτης (1886 – 1968). Η υπεροχή των σχέσεων μεταξύ των κρατών – που γενικά διατηρείται μέσω διακριτικών καναλιών – είναι μια αρχή που καταπατείται από την αχαλίνωτη χρήση μηνυμάτων σε δίκτυα κοινωνικών μέσων που είναι προσβάσιμα σε όλους. Ένα tweet δεν είναι μια νέα μορφή επικοινωνίας: αλλάζει βαθιά τη δημόσια απόσταση, είναι μια πράξη επικοινωνίας. συζήτηση και δήλωση – δηλαδή ο χώρος από τον οποίο εξαρτάται όλη η εξωτερική πολιτική. Ωστόσο, ένα διαφοροποιημένο διάστημα μεταξύ της προστασίας των εθνικών συμφερόντων και της διπροσωπίας από τη μια πλευρά, και της αναζήτησης εμπιστοσύνης στους συνομιλητές, από την άλλη πλευρά, λέγοντας την αλήθεια.Ο πρεσβευτής είναι ένας έντιμος άνθρωπος που στέλνεται να ξαπλώσει στο εξωτερικό για το καλό της χώρας τουFrançois de Calliéres (1645 – 1717), conseiller du roi Louis XIV un siècle plus tard («ÂΓια το πώς να διαπραγματευτείτε με κυρίαρχους“), περιέγραψε την άλλη πλευρά αυτής της τέχνης τονίζοντας την ειλικρίνεια που απαιτείται για να αποκτήσει κανείς εμπιστοσύνη σε έναν συνομιλητή.
Είναι το επάγγελμα του διπλωμάτη που υπονομεύεται από τη χρήση «ειδικών απεσταλμένων» που συχνά λειτουργούν με αδιαφανή τρόπο. Η αποστολή συμβούλων του Ντόναλντ Τραμπ όπως ο Στιβ Γουίτκοφ και ο γαμπρός του Τζάρεντ Κούσνερ για να προσπαθήσουν να επιλύσουν την ιρανική κρίση είναι εντυπωσιακά παραδείγματα των σημερινών εξελίξεων. Επιστρέφουμε στις αρχαίες πρακτικές όταν οι βασιλιάδες έστελναν απεσταλμένους μεταφέροντας μηνύματα ειρήνης ή πολέμου. Οι Έλληνες ανέπτυξαν κανόνες που διέπουν τις συνθήκες και τις συγκρούσεις. Οι Ρωμαίοι θεωρούσαν τις συμφωνίες ως νομικά μέσα που δικαιολογούσαν τον πόλεμο σε περίπτωση μη συμμόρφωσης (ενώ τις χειραγωγούσαν προς όφελός τους). Οι Βυζαντινοί επαγγελματοποίησαν το επάγγελμα των απεσταλμένων παρέχοντάς τους εκπαίδευση. Αλλά οι διεθνείς σχέσεις παρέμειναν περιορισμένες στις σχέσεις μεταξύ ηγετών, συχνά μέσω γάμων και συμμαχιών.
Η δολοφονία πολιτικών αντιπάλων είναι αντίθετη με το διεθνές δίκαιο: Αμερικανοί και Ισραηλινοί έχουν ωστόσο καταφύγει σε αυτήν στο Ιράν όπως και στον Λίβανο. Βλέπουμε επίσης τα όρια αυτής της πρακτικής σε μια χώρα όπου η άσκηση της εξουσίας είναι αποκεντρωμένη. Αυτή η αλλαγή στις διεθνείς σχέσεις έχει βαθιές επιπτώσεις: οι υποτελείς της Ουάσιγκτον δεν πιστεύουν πλέον στον λόγο του κυρίου τους. Η Σαουδική Αραβία, για παράδειγμα, επιδιώκει να αποκτήσει ατομικά όπλα χάρη στους δεσμούς της με το Πακιστάν. Η ηγετική δύναμη του κόσμου βρίσκεται σε διαδικασία αποδυνάμωσης των διεθνών θεσμών που της επέτρεψαν να εδραιώσει την κυριαρχία της τον περασμένο αιώνα. Τα tweets έχουν αντικαταστήσει τα παιχνίδια του παρελθόντος και αυτό δεν είναι καλά νέα…
