Εξαφανισμένη λογοτεχνία της ΛΔΓ: "Αυτό σημαίνει ότι λείπει ένα κομμάτι αυτοπεποίθησης"

Ο μελετητής της λογοτεχνίας Carsten Gansel, που κατάγεται από το Güstrow, μόλις δημοσίευσε ένα βιβλίο για την αντιμετώπιση της λογοτεχνίας της ΛΔΓ μετά την πτώση του Τείχους: “Διαγράφηκε; Πώς εξαφανίστηκε η λογοτεχνία της ΛΔΓ”. Στη συνομιλία, ο Gansel αναφέρει τις συνέπειες της διάθεσης των βιβλίων της ΛΔΓ.

Κύριε Gansel, δεν υπάρχουν πλήρη στοιχεία για το πόση λογοτεχνία της ΛΔΓ απορρίφθηκε συνολικά. Ωστόσο, τεκμηριώνονται οι τόνοι απόρριψης περίπου 80 εκατομμυρίων βιβλίων από παραγωγές της ΛΔΓ το 1990. Στο βιβλίο σας μπορείτε να δείτε φωτογραφίες τεράστιων χωματερών βιβλίων. Τι πυροδοτούν μέσα σου τέτοιες εικόνες;

Carsten Gansel: Πρέπει να ειπωθεί ότι εγώ – και νομίζω πολλοί άλλοι που είχαν κοινωνικοποιηθεί στην Ανατολή – δεν γνώριζα καν αυτά τα γεγονότα τη στιγμή που λάμβαναν χώρα, επειδή οι Ανατολικογερμανοί αντιμετώπιζαν όλα τα είδη εκείνης της εποχής. Αλλά όταν το κοιτάς σήμερα, σε επηρεάζει.

Τι κρύβεται πίσω από αυτή την εκτεταμένη απόρριψη της βιβλιογραφίας της ΛΔΓ μετά την επανένωση; Ήταν αυτή η συνειδητή δράση, δηλαδή μια στοχευμένη ατζέντα πίσω της; Ή μάλλον, ότι το βιβλίο ως πολιτιστικό αγαθό απλά δεν έχει τύχει ιδιαίτερης φροντίδας;

Gansel: Θα πρέπει να προσέχετε να μην είστε υπεύθυνοι για αυτό τώρα “Μπασέν” κατηγορεί τη Δύση και υποπτεύεται μια συντονισμένη ενέργεια πίσω από αυτήν. Δεν ήταν αυτό. Πρέπει να έχετε κατά νου ότι όταν το δυτικό μοντέλο μεταφέρθηκε στη ΛΔΓ, επηρεάστηκαν όλοι οι τομείς στη ΛΔΓ: επιχειρήσεις, εκπαίδευση, μέσα ενημέρωσης, ραδιόφωνο, εφημερίδες και φυσικά η παραγωγή βιβλίων και το εμπόριο βιβλίων. Οι νόμοι της αγοράς τέθηκαν σε ισχύ και το αποτέλεσμα ήταν ότι οι Ανατολικογερμανοί ήθελαν να διαβάσουν βιβλία που προηγουμένως ήταν αδιάβαστα. Αυτό οδήγησε τελικά στην κατάρρευση του μεγάλου εμπορίου βιβλίων και στην επιθυμία να κάνει χώρο για τα νέα βιβλία. Το αποτέλεσμα ήταν αυτό το σκουπίδια πάνω από 80 εκατομμύρια βιβλία.

Από την άλλη, τα βιβλία επίσης τακτοποιήθηκαν με την κατηγορία ότι ήταν προπαγάνδα ή ιδεολογία. Σε ποιο βαθμό μπορείτε να το ακολουθήσετε αυτό;

Gansel: Κατά τη γνώμη μου, αυτό δεν ήταν το κεντρικό ερώτημα. Σίγουρα ιδεολογικά προσχηματισμένα βιβλία, όπως αυτά για την πολιτική οικονομία και το σοσιαλισμό, έχουν ταξινομηθεί σε βιβλιοθήκες. Αλλά αυτό δεν ήταν ο καθοριστικός παράγοντας. Αυτό που ήταν πιο προβληματικό ήταν το γεγονός ότι η λογοτεχνία της ΛΔΓ διαχωρίστηκε σταδιακά σε όλες τις βιβλιοθήκες. Υπήρχαν έξυπνοι, αφοσιωμένοι, ευφυείς βιβλιοθηκονόμοι που πολύ γρήγορα άρχισαν να επεκτείνουν τη λογοτεχνική κληρονομιά και να περιλαμβάνουν τη λογοτεχνία της ΛΔΓ. Το αποτέλεσμα ήταν να βρέθηκαν υπολειμματικά αποθέματα βιβλιογραφίας της ΛΔΓ σε ορισμένες από τις βιβλιοθήκες που έδρασαν με αυτόν τον τρόπο.

Ας δούμε τη λογοτεχνία που έχει διευθετηθεί: Ορισμένα βιβλία μπορεί να μην είναι πλέον αναγνώσιμα σήμερα, αν σκεφτούμε τον Χέρμαν Καντ, για παράδειγμα, σωστά;

Gansel: Με τον Hermann Kant πρέπει πάντα να είσαι πολύ συγκεκριμένος. Το άτομο ως τέτοιο είναι αμφιλεγόμενο. Αλλά και πάλι είναι “Die Aula” ακόμα ένα κείμενο με το οποίο μεγάλωσαν πολλοί Ανατολικογερμανοί. “Η παραμονή” είναι σίγουρα ένα αναγνωρισμένο μυθιστόρημα που έγινε αποδεκτό και στην τότε παλιά Ομοσπονδιακή Δημοκρατία. Θα πρέπει λοιπόν να δίνετε πάντα μεγάλη προσοχή σε αυτό για το οποίο μιλάμε. Φυσικά, πρέπει να ενσωματώσετε τα σχετικά κείμενα στα ιστορικά πλαίσια στα οποία δημιουργήθηκαν.

Θα θέλατε να δώσετε παραδείγματα λογοτεχνίας της ΛΔΓ που, κατά τη γνώμη σας, μας λείπουν ιδιαίτερα σήμερα;

Gansel: Συνολικά, μας λείπει λογοτεχνία από αυτό το ανατολικογερμανικό κράτος που πέθανε. Ξεκινώντας από τους σημαντικούς συγγραφείς: Christa Wolf, Brigitte Reimann, Volker Braun, Christoph Hein. Θα μπορούσατε τώρα να πείτε: Αλλά είναι όλοι γνωστοί. Αυτό είναι αλήθεια, αλλά αυτό που ονομάζεται απονομιμοποίηση ξεκίνησε μετά το 1989/90. Δεν πρέπει να ξεχνάμε σε αυτό το σημείο ότι υπήρξε η γερμανο-γερμανική λογοτεχνική διαμάχη, στην οποία τα βασικά πρόσωπα της ανατολικογερμανικής λογοτεχνίας εκείνης της εποχής όχι μόνο αντιμετωπίστηκαν με κριτική, αλλά τελικά απαξιώθηκαν. Σκέφτομαι την Christa Wolf ή τον Christoph Hein.

Φυσικά, αυτό είχε συνέπειες και για τις απόψεις των ίδιων των Ανατολικογερμανών τη δεκαετία του 1990 και μετά το 2000: ήταν της άποψης ότι δεν έπρεπε πλέον να διαβάζει κανείς αυτά τα κείμενα. Αυτό σημαίνει επίσης ότι λείπει λίγη αυτοπεποίθηση, γιατί οι συγγραφείς στάθηκαν κατ’ αρχήν σε αυτό που λέγεται ηθικό μεγαλείο, αντίσταση, εμφύλιο θάρρος. Και αν αυτό εξαφανιστεί, δεν θα είναι απροβλημάτιστο για τον υπόλοιπο πληθυσμό, ακόμα κι αν δεν το γνώριζε στην αρχή.

Από αυτό ακούω ότι θα θέλατε επίσης ορισμένα βιβλία να επανέλθουν στην αγορά. Το Aufbau Verlag, για παράδειγμα, επανεκδίδει παιδικά βιβλία της ΛΔΓ. Πιστεύετε ότι έχει νόημα;

Gansel: Ναι, σίγουρα θα το υποστήριζα. Το NDR ξεκίνησε επίσης ένα έργο που έθεσε το ερώτημα τι απομένει. Εκεί τέθηκε το ερώτημα τι άλλο μπορούν να μας πουν αυτά τα βιβλία. Προηγουμένως υπήρχε ένας γύρος συζήτησης για τη λεγόμενη γενική λογοτεχνία. Αυτή, νομίζω, είναι ακριβώς η σωστή προσέγγιση για να ξεκινήσετε μια συζήτηση για τα κείμενα. Στο πλαίσιο της παιδικής λογοτεχνίας, οι μικροί αναγνώστες, δηλαδή οι μαθητές από την έβδομη έως την ένατη, ήταν αυτοί που ξαναδιάβασαν αυτά τα παλιά κείμενα και μπορούσαν να κάνουν κάτι μαζί τους.

Η συζήτηση οδήγησε Friederike Westerhaus.