Περικυκλώνεται πραγματικά η Τουρκία – και αν ναι, από ποιον και με ποιον σκοπό; Μια ματιά στον δημόσιο λόγο της χώρας τις τελευταίες εβδομάδες αποκαλύπτει ένα κλίμα αυξανόμενης ανησυχίας. Οι πιο ύποπτες φωνές προχωρούν παραπέρα, υποδηλώνοντας ότι επικρατεί μια προσεκτικά σχεδιασμένη αίσθηση συναγερμού: Ελλάδα, Κύπρος και Ισραήλ κινούνται σε συντονισμό, ενισχύοντας τις αμυντικές και διπλωματικές θέσεις τους.
Αυτή η αφήγηση απέκτησε περαιτέρω έλξη μετά την πρόσφατη επίσκεψη του Γάλλου Προέδρου Εμανουέλ Μακρόν στην Αθήνα. Η ρητή υπόσχεσή του για στρατιωτική υποστήριξη σε περίπτωση απειλής της ελληνικής κυριαρχίας ερμηνεύτηκε ευρέως στην Τουρκία ως σιωπηρή προειδοποίηση. Μεγάλο μέρος του τουρκικού Τύπου το χαρακτήρισε ως απόδειξη μιας «ελληνογαλλικής συμμαχίας εναντίον της Τουρκίας», ενισχύοντας την αντίληψη ενός διευρυνόμενου αντιτουρκικού άξονα.
Βαθιές Φόβοι – και Παρούσες Πραγματικότητες
Η έννοια της περικύκλωσης δεν είναι νέα στην Τουρκία. Συχνά συνδέεται με το λεγόμενο «σύνδρομο του Σαβρ», που έχει τις ρίζες του στη Συνθήκη του Σαβρ, μια στιγμή που εξακολουθεί να θεωρείται ως μια από τις πιο ταπεινωτικές στην τουρκική ιστορία. Η συνθήκη, στην οποία εμπλέκονται η Ελλάδα και οι συμμαχικές δυνάμεις, συμπεριλαμβανομένης της Γαλλίας, θυμόμαστε ως μια προσπάθεια διάλυσης του τουρκικού κράτους.
Το σημερινό πλαίσιο, ωστόσο, διαμορφώνεται από ταχέως εξελισσόμενες γεωπολιτικές αλλαγές, ιδιαίτερα μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Σε αυτό το πλαίσιο, η Αθήνα έχει αναλάβει μια σειρά πρωτοβουλιών με στόχο την εδραίωση της θέσης της στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Για την ελληνική διπλωματία, η ευρύτερη αστάθεια στη Μέση Ανατολή έχει επίσης χρησιμεύσει ως ευκαιρία για την ενίσχυση της εθνικής ασφάλειας.
Από την σκοπιά της Άγκυρας, αυτές οι κινήσεις εμφανίζονται ως συντονισμένη ώθηση ενάντια στη ρεβιζιονιστική ατζέντα της Τουρκίας. Οι Έλληνες αξιωματούχοι αντιτείνουν ότι κάθε πρωτοβουλία αποτελεί άμεση απάντηση σε συγκεκριμένους τουρκικούς ισχυρισμούς ή ενέργειες. Αυτά περιλαμβάνουν τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό που αμφισβητεί τους ισχυρισμούς της Άγκυρας για την υφαλοκρηπίδα, τη δημιουργία θαλάσσιων πάρκων σε αμφισβητούμενες ζώνες και την ανάπτυξη πυραυλικών συστημάτων Patriot σε νησιά όπως η Κάρπαθος. Η ενεργειακή εξερεύνηση νότια της Κρήτης, με επικεφαλής εταιρείες όπως η Chevron, πλαισιώνεται στην Αθήνα ως στρατηγικό αντίθετο στη θαλάσσια συμφωνία Τουρκίας-Λιβύης.
Εν τω μεταξύ, η κοινή στρατιωτική σηματοδότηση μεταξύ Ελλάδας και Κύπρου, συμπεριλαμβανομένης της παρουσίας F-16 και ναυτικών μέσων, υπογραμμίζει μια κοινή στάση απέναντι στις εξωτερικές απειλές.
Μια μεταβαλλόμενη ισορροπία
Ο ευρύτερος στρατιωτικός εκσυγχρονισμός της Ελλάδας – που τονίζεται από την απόκτηση μαχητικών αεροσκαφών Rafale και φρεγατών Belh@rra – παράλληλα με τις ανανεωμένες αμυντικές δεσμεύσεις με τη Γαλλία, σηματοδοτεί μια μακροπρόθεσμη στρατηγική ευθυγράμμιση. Η εμβάθυνση της εταιρικής σχέσης με το Ισραήλ και η διευρυμένη διπλωματική δέσμευση στον Κόλπο προσθέτουν περαιτέρω στην ανησυχία της Άγκυρας.
Τούρκοι αναλυτές προειδοποιούν όλο και περισσότερο για επιστροφή στις εντάσεις πριν από την ανάσχεση. Όπως σημείωσε ένας αρθρογράφος στην αγγλόφωνη Daily Sabah, η συσσώρευση διαφωνιών – σε συνδυασμό με ορατά στρατιωτικά κινήματα – υποδηλώνει μια σχέση που γέρνει για άλλη μια φορά προς την αντιπαράθεση.
Αυτό όμως που απασχολεί περισσότερο την Τουρκία είναι η περιορισμένη ικανότητά της να διαμορφώνει τις εξελίξεις στην ευρύτερη Μέση Ανατολή. Ταυτόχρονα, αντιμετωπίζει αυτό που οι αξιωματούχοι περιγράφουν ως «μη αναστρέψιμα γεγονότα επί τόπου» που δημιουργούνται από τις ενέργειες της Ελλάδας. Η πιο οξεία αντίδραση της Άγκυρας ήρθε μετά τις ελληνικές αναπτύξεις στην Κύπρο και την Κάρπαθο, ωθώντας την Τουρκία να θέσει το θέμα της στρατιωτικοποίησης του Αιγαίου εντός του ΝΑΤΟ και της ΕΕ, ενώ ενισχύει τη δική της στρατιωτική παρουσία στη Βόρεια Κύπρο.
Στρατηγική Σηματοδότηση, Στρατηγική Αμφισημία
Οι Έλληνες αξιωματούχοι επιμένουν ότι αυτές οι κινήσεις αντικατοπτρίζουν αποφασιστικότητα και όχι κλιμάκωση. «Όσον αφορά την εθνική ασφάλεια, δεν υπάρχει κανένας δισταγμός», λένε πηγές στην Αθήνα, ενώ τονίζουν ότι το κυρίαρχο δόγμα παραμένει αμετάβλητο: διατήρηση «ήρεμων υδάτων». Όπως επισημαίνουν διπλωμάτες, η Ελλάδα χρησιμοποίησε μια περίοδο σχετικής σταθερότητας για να ενισχύσει τις άμυνές της και να οικοδομήσει διεθνείς συνεργασίες.
Ωστόσο, ένα βασικό ερώτημα παραμένει αναπάντητο: θα επιστρέψουν τελικά οι ελληνικές δυνάμεις στις βάσεις τους ή η εκτεταμένη ανάπτυξή τους σε περιοχές όπως η Κύπρος, η Κάρπαθος, ο Έβρος και η Λήμνος θα γίνει διαρκές χαρακτηριστικό της νέας περιφερειακής πραγματικότητας;
Η Ευρύτερη Εξίσωση
Αυτό που είναι ξεκάθαρο στην Αθήνα είναι ότι η Τουρκία θα συνεχίσει να επιδιώκει ηγετικό ρόλο στην Ανατολική Μεσόγειο, τηρώντας συμφωνίες όπως το μνημόνιο Τουρκίας-Λιβύης και παρεμβαίνοντας σε περιφερειακές πρωτοβουλίες για την ενέργεια και την ασφάλεια – ανεξάρτητα από τη συμμετοχή τρίτων.
Διπλωματικά, η Άγκυρα επιχειρεί επίσης να πλαισιώσει την Ελλάδα ως ευθυγραμμισμένη με το Ισραήλ και κατ’ επέκταση με τις στρατιωτικές της ενέργειες. Οι Έλληνες αξιωματούχοι απορρίπτουν τέτοιους ισχυρισμούς, επιμένοντας ότι οι συμμαχίες τους αποτελούν κυρίαρχες επιλογές και δεν υπόκεινται σε εξωτερική έγκριση. Από την τουρκική σκοπιά, το Ισραήλ θεωρείται ως ο κύριος αρχιτέκτονας της αντιληπτής περικύκλωσης, με την Ελλάδα και την Κύπρο να ενεργούν ως όργανά του.
Η Γαλλία φαίνεται τώρα σταθερά ενσωματωμένη σε αυτή την εξίσωση. Πέρα από το διμερές αμυντικό σύμφωνο με την Ελλάδα, οι γαλλικές δυνάμεις συνεργάζονται με την Εθνική Φρουρά της Κύπρου, ενώ βρίσκονται σε εξέλιξη συζητήσεις για την ενίσχυση των δεσμών μεταξύ των αντίστοιχων αμυντικών βιομηχανιών τους. Το Παρίσι υποστηρίζει επίσης σθεναρά τις προσπάθειες Ελλάδας και Κύπρου να επικαιροποιήσουν το Άρθρο 42.7 της Συνθήκης ΕΕ, το οποίο προβλέπει αμοιβαία άμυνα σε περίπτωση επίθεσης σε κράτος μέλος – μια ρήτρα που η Άγκυρα γνωρίζει καλά ότι θα μπορούσε να εφαρμόσει στις δικές της ενέργειες.
Είτε θεωρηθεί ως στρατηγική εξισορρόπηση είτε ως εσκεμμένος περιορισμός, οι μεταβαλλόμενες ευθυγραμμίσεις στην Ανατολική Μεσόγειο αναδιαμορφώνουν την περιοχή – και βαθαίνουν το αίσθημα αβεβαιότητας στην Άγκυρα.
