Τυπερβαίνει το καπιταλιστικό σύστημα που μας έχει φέρει πρέπει να περιοριστούμε με κάποιο τρόπο. Οι απλοί άνθρωποι σε όλο τον κόσμο αρχίζουν να συνειδητοποιούν ότι η απληστία δεν οδηγεί στην πραγματικότητα στη χαρά. Το οικονομικό μας σύστημα βασίζεται στην αρχή του κέρδους: πρέπει να βγεις στο τέλος του έτους έχοντας κέρδος και όσο μεγαλύτερο κέρδος έχεις, τόσο καλύτερο είναι. Βραχυπρόθεσμα αυτό λειτουργεί, αλλά τελειώνει με καταστροφή.
Σε αυτό το σημείο, πρέπει να κάνω μια εξομολόγηση. Τα παραπάνω συναισθήματα δεν είναι καθόλου δικά μου. Στην πραγματικότητα, τους λεηλάτησαν, τους κλέψανε, τους έκλεψαν από έναν πολύ πιο σοφό ριζοσπάστη στοχαστή από εμένα. Λοιπόν, ώρα κουίζ: ποιος εμπρηστικός αριστερός πυροβόλος είπε αυτά τα λόγια; Ζακ Πολάνσκι; Αντόνιο Γκράμσι; Ash Sarkar; Τουλάχιστον, πιθανότατα θα υποθέτετε ότι, υπό το σημερινό κλίμα, όποιος τολμούσε να εκφράσει αυτά τα επικίνδυνα περιθωριακά συναισθήματα θα εκτοξευόταν στο περιθώριο της πολιτιστικής μας ζωής, μόνο περιστασιακά θα τον άφηναν έξω για να τον φωνάζουν στο σόου του Jeremy Vine.
Λοιπόν, όπως μάλλον έχετε μαντέψει μέχρι τώρα, στην πραγματικότητα ήταν ο τύπος γορίλα. Ο εθνικός θησαυρός. Ο αγαπημένος 100χρονος φυσιοδίφης της τηλεόρασης, που συχνά αναφέρεται στις δημοσκοπήσεις ως ο πιο έμπιστος άνθρωπος στη χώρα, ήταν επίσης ο άνθρωπος που υποστήριξε τη σεισμική παγκόσμια οικονομική αναδιανομή σε μια συνέντευξη στο BBC το 2020, υποστηρίζοντας ένα ουτοπικό μέλλον στο οποίο «όσοι έχουν πολλά, ίσως, θα έχουν λίγο περισσότερο και θα έχουν λίγο περισσότερο».
Και, φυσικά, ο David Attenborough προσπαθεί εδώ και πολλά χρόνια να μας πει τι πραγματικά πιστεύει. Ψήφισε με υπερηφάνεια να παραμείνω, έχει επικρίνει τον Μάικλ Γκόουβ, μιλά επιδοκιμαστικά για την ανάμειξη των νέων στην πολιτική και, το 2016, υποστήριξε -«μόνο εν μέρει με αστεία και όσο άσκοπα» τη δολοφονία του Ντόναλντ Τραμπ. Έλεγε για τους κινδύνους της μαζικής κατανάλωσης, του εξορυκτικού καπιταλισμού και της δυστυχίας της οικονομίας της αγοράς πολύ πριν ο Blue Planet II στήσει πλάνα μιας πνιγμένης από πλαστική φάλαινας πιλότου σε πένθιμη μουσική. Προειδοποιεί για την ανθρωπογενή κλιματική μας καταστροφή, με ολοένα και πιο σκληρούς και ανησυχητικούς όρους, εδώ και περίπου δύο δεκαετίες. Το ερώτημα, καθώς μπαίνει σε μια ειλικρινά απίστευτη 11η δεκαετία, είναι αν κάποιος είναι ακόμα έτοιμος να ακούσει.
Σίγουρα, οποιοσδήποτε παρακολουθούσε το αφιέρωμα του για τα εκατό χρόνια στο BBC One θα δυσκολευόταν να συμφιλιώσει τον ήσυχο ριζοσπάστη που απεικονίζεται παραπάνω με τον χαριτωμένο ηλικιωμένο πολίτη που τιμάται στη σκηνή στο Royal Albert Hall. Ένας γαλαξίας διασημοτήτων κυκλοφόρησε για να προσφέρει θερμούς ευχές. Μια επιστολή γενεθλίων από τον βασιλιά Κάρολο μεταφέρθηκε στο Λονδίνο από έναν θίασο αλεπούδων και σκαντζόχοιρων CGI. Πέρα από κάποια ασαφή βρωμιούχα σχετικά με την «προστασία του πλανήτη», ο ακτιβισμός και η κοσμοθεωρία του Attenborough παρέμειναν εντελώς κρυμμένες. Η κλιματική κρίση δεν αναφέρθηκε ούτε μία φορά.
Αυτό είναι, φυσικά, το Attenborough με το οποίο ο δημόσιος λόγος μας είναι πιο άνετος: αποπολιτικοποιημένος, παγκοσμίως λατρεμένος, μια αρκούδα Paddington σε μέγεθος ανθρώπου που ταιριάζει μόνο στη λατρεία μας. Ποιος μας διδάσκει για δεντροβατράχους και φώκια και έντομα ραβδί και δεν ζητάει τίποτα σε αντάλλαγμα. Και ίσως υπάρχουν πιο δύσκολα ερωτήματα προς διαπραγμάτευση εδώ: ο βαθμός στον οποίο υπήρξε δύναμη για την ουσιαστική και επαναστατική αλλαγή που επιδιώκει και ο βαθμός στον οποίο η ευρεία, απροσβλητική έκκλησή του ήταν περισσότερο εμπόδιο παρά βοήθεια, επιτρέποντας στους ισχυρούς να προσποιούνται ότι ανησυχούν για τον πλανήτη αποφεύγοντας τους σκληρούς και αιματηρούς συμβιβασμούς που απαιτούνται για να τον εξασφαλίσουν.
Προσωπικά, τείνω να δώσω στον Attenborough το πλεονέκτημα της αμφιβολίας σχετικά με αυτό. Κατά βάθος, ήταν πάντα δημοσιογράφος παρά επιστήμονας, έχοντας πάνω απ’ όλα επίγνωση της σημασίας του να συναντάς το κοινό εκεί που βρίσκεται, παρά εκεί που θα ήθελε να είναι. Τα προγράμματά του εστιάζονταν πάντα από τις πρώτες αρχές στην ομορφιά και τη γοητεία του φυσικού κόσμου, απεικονίζοντας τη διατήρηση ως πράξη συνείδησης και όχι ως θυσία. «Αν θέλουμε να πείσουμε τους ανθρώπους να λάβουν αποφάσεις για τη ζωή τους που αφορούν τα πακέτα αμοιβών και τις συνθήκες διαβίωσής τους», είπε σε συνέντευξή του το 2008, «δεν πρόκειται ποτέ να το κάνουμε αυτό αν δεν γνωρίζουν κάτι για τον φυσικό κόσμο από τον οποίο έχουν αποκοπεί».
Για έναν «τυποποιημένο, βαρετό αριστερό φιλελεύθερο», όπως περιέγραψε κάποτε τον εαυτό του σε μια συνέντευξη στο New Statesman, ο Attenborough πάντα κατανοούσε τη σημασία του θεάματος έναντι της πολεμικής. Εμφάνιση ατού πείτε κάθε φορά. Και ενώ παραμένει μια σημαντική μειοψηφία στη δεξιά κατά του μηδενικού δικτύου που προσπάθησε ανεπιτυχώς να τον μετατρέψει σε φιγούρα μίσους – πέρυσι, ο βουλευτής του Ηνωμένου Βασιλείου Reform Danny Kruger τον περιέγραψε ως «αντι-ανθρώπινο» – παραμένει έμπιστος και αξιόπιστος, ίσως ακόμη και ο μόνος οικοσοσιαλιστής της Δεξιάς στη Βρετανία που προσπάθησε να βρει δουλειά.
Αντίθετα, αυτό που παίρνουμε είναι ο χωρίς λίπος Attenborough, ένας Attenborough που έχει ξεφορτωθεί όλα τα ακτιβιστικά του ένστικτα, τις πολλές προφητικές διαγνώσεις του για το πού έχει πάει στραβά η ανθρωπότητα. Ίσως, στο στοχασμό, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι τον ακολουθούν όπου κι αν πάει με τους ήχους των χειροκροτημάτων και των φανφάρων. Μας γλιτώνει από τον κόπο να ακούσουμε τι πραγματικά λέει.
