Για να κάνουμε τα πράγματα κάπως περίπλοκα, μπορεί κανείς να έχει μερικούς πάρα πολλούς ανεκπλήρωτους έρωτες.
Μια αγάπη μου, εδώ και τόσο καιρό, είναι αυτή της έννοιας και του θέματος της «εξορίας».
Φυσικά, μπορεί κανείς να χαράξει αναδρομικά μέσα από τις γραφικές αφηγήσεις όπως της Εσθήρ, του Ιωσήφ ή του Βασιλιά Δαυίδ ή, εναλλακτικά, ως συνοδευτικό κομμάτι, να εξερευνήσει την ομηρική ιστορία του Οδυσσέα.
Με λίγη ευδαιμονία και επιδεξιότητα, στο έργο του ιστορικού μυθιστορήματος, «Οδύσσεια», ο Βρετανός συγγραφέας, Στίβεν Φράι έθεσε το δελεαστικό ερώτημα: «Μπορεί ο ήρωας να βρει το δρόμο για το σπίτι του;».
Αφήνοντας στην άκρη τον φθαρμένο αγγλοκέλτικο λόγο όπως ο Σάμιουελ Μπέκετ και ο Τζέιμς Τζόις, οι οποίοι ήταν εξόριστοι στο Παρίσι, η Πόλη των Φώτων ήταν το σπίτι μιας εκλεκτικής ομάδας ατόμων όπως ο Αγιατολάχ Χομεϊνί, Τσέχοι πολιτικοί λογοτεχνικοί δάσκαλοι του Μιλάνου και Κούντερ. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, ο πρώτος πραξικοπηματίας πρωθυπουργός της Ελλάδας, καθώς και η μεγαλειώδης Μελίνα Μερκούρη, ηθοποιός, θεσπιώτης και υπουργός Τεχνών και Πολιτισμού υπό τη σοσιαλιστική διοίκηση του Πασόκ του Ανδρέα Παπανδρέου.
Η Μελίνα Μερκούρη καθόρισε την τέλεια ενθυλάκωση μιας καλοζημένης «Δεύτερης Πράξης» αργά στη ζωή. Σε συνεννόηση με τον Γάλλο σύζυγο δημιουργού του κινηματογράφου, Ζυλ Ντασέν, ο Μερκούρη οδήγησε σε ένα χώρο μεταξύ της ιδιωτικής ζωής, της φήμης και του δημόσιου σκοπού που λίγοι έχουν καταφέρει χωρίς να μειώσει ή να αμαυρώσει το επίτευγμα και την κληρονομιά που προηγήθηκαν.
Σε μυριάδες πλατφόρμες μέσων ενημέρωσης, η Μελίνα Μερκούρη έζησε μια ζωή με ζεστή διαφάνεια και ειλικρίνεια, κάπως παρόμοια με εκείνη μιας άλλης πολιτικής και προσωπικής πρόσφυγας, της εξίσου ταλαντούχας και υπέροχης Νάνας Μούσχουρη.
Συναρπαστικά ψήγματα της ζωής που έζησαν άνθρωποι όπως ο Μερκούρη και η Μούσχουρη βρίσκονται στις διάφορες αυτοβιογραφικές αφηγήσεις τους, όπως πράγματι είναι οι δονκιχωτικοί ηρωισμοί του Ανδρέα Παπανδρέου στο «Democracy At Gunpoint» και με έναν περιορισμένο, αδιαφανή τρόπο, στην οικονομική πραγματεία «Καπιταλισμός του Μύθου».
Οι χρυσαφένιες μύτες βρίσκονται, προς έκπληξη κάποιου, σε απροσδόκητες πηγές. Στο «A Life In Our Times», ο Αμερικανός οικονομολόγος, μυθιστοριογράφος και ακαδημαϊκός, John Kenneth Galbraith αφηγείται μια βραδιά στο Παρίσι, ίσως στα τέλη της δεκαετίας του 1960, μια νύχτα σε ένα παριζιάνικο μπαρ, όπου μοιράζονταν ένα τονωτικό με την εξαιρετική Ελληνίδα ηθοποιό, Irene Papas, στο πλευρό του σοσιαλιστή Bon Vindreou Andreas Papavant.
Από πολλές απόψεις, η σύντομη αφηγηθείσα συνάντηση του Γκάλμπρεϊθ με τους δύο Έλληνες αθάνατους αφήνει κάποιον δυσαρεστημένο, αν και για λόγους που είναι δύσκολο να διατυπωθούν. Ίσως ένας απολογισμός του Ανδρέα Παπανδρέου να είναι πιο ικανοποιητικός. Στο «Democracy At Gunpoint», ο Παπανδρέου αφηγείται πιστά και με αγάπη ότι μοιράστηκε μια βόλτα με το αυτοκίνητο με τον γερουσιαστή Robert F Kennedy, τον Μάρτιο του 1968 στο κτίριο του Καπιτωλίου στην Ουάσιγκτον, για να μαρτυρήσει την ανακοίνωση του Kennedy για την προεδρική εκλογή του εκείνη τη χρονιά για το τι θα όριζε ο Godfrey Hodgson ως ένας από τους Καναδούς. Μελόδραμα.
Η έκταση της σχέσης του Παπανδρέου με τον μικρότερο αδερφό του JFK πάντα με μπερδεύει. Δεν υπάρχει καμία άλλη αναφορά ή αναγνώριση αυτής της εξαιρετικής πράξης γενναιοδωρίας από τον Κένεντι σε καμία σύγχρονη αμερικανική πολιτική ή ιστορική αναφορά. Αλλά ο Παπανδρέου το εκθέτει, χωρίς βόμβες ή υπερβολές, στην αφήγηση εκείνων των τραυματικών χρόνων της ελληνικής πολιτικής εξορίας.
Φυσικά, η ευθραυστότητα της εξορίας μετατράπηκε σε επικυρωμένη και λυτρωμένη επιστροφή, όχι μόνο για τους Μερκούρη, Παπά, Καραμανλή και Παπανδρέου. Άλλοι φυσικά, όπως η αξεπέραστη μουσική ιδιοφυΐα, ο Μίκης Θεοδωράκης. Ένας άνθρωπος που διέσχιζε και ανατέμνει πάντα το δημιουργικό και πολιτικό, από συνθέτη έως κομμουνιστή ακτιβιστή έως συντηρητικό πολιτικό της Νέας Δημοκρατίας, ο Θεοδωράκης παρέμεινε προκλητική παρουσία μέχρι το τέλος των ημερών του, κατά κάποιο τρόπο παρόμοιο με αυτόν ενός άλλου Έλληνα Κρητικού ιδιοφυΐου, του Νίκου Καζαντζάκη.
Ο Καζαντζάκης έζησε μια γενναία ζωή, μια ζωή «αναζητητή» και κάπου ανάμεσα στη φυσική εξερεύνηση της Κίνας, τη φιλοσοφική απορρόφηση του Φρίντριχ Νίτσε και την πολιτική πίστη στον Μαρξ, βρήκε την ειρήνη του, πίσω στο κρητικό έδαφος, στην αγκαλιά του Ιησού του Ναζωραίου.
Το μοτίβο της εξορίας είναι διαχρονικό και διαρκές και φτάνει πέρα από τους κόσμους της Ανατολής και της Δύσης, πέρα από τους κόσμους του Σαίξπηρ, του Μάρλοου και του Τζόις. Υπάρχει σταθερά και περήφανα μέσα στον κεντρικό άξονα τόσο της αρχαίας όσο και της νεοελληνικής βιωμένης εμπειρίας.
*Ο Θόδωρος Γιάντσος είναι δολοφόνος και χιουμορίστας που συνεισφέρει στον Νέο Κόσμο.
