Η τεχνητή νοημοσύνη θα εξαφανίσει τα γλωσσικά εμπόδια – και θα μειώσει την κατανόησή μας για άλλους πολιτισμούς

ΟΜια από τις πρώτες μου αποστολές ως νεαρός διερμηνέας ήταν να παρέχω ταυτόχρονη διερμηνεία για τις εργασίες μιας οικουμενικής συνόδου που συγκέντρωνε όλες τις χριστιανικές ομολογίες. Ως εργασία μου, διάβασα ευσυνείδητα τη γραφή, τα ευαγγέλια, τις παπικές εγκυκλίους και το τέλος της πρώτης συνόδου της Νίκαιας.

Υπήρχε, ωστόσο, ένα πράγμα που δεν είχα προβλέψει. Η λειτουργία δεν γινόταν στην αίθουσα συνεδριάσεων, αλλά στην ίδια την εκκλησία, όπου δεν υπήρχαν περίπτερα και ο διερμηνέας έπρεπε να στέκεται διακριτικά στο βωμό. Εδώ, η μετάφραση από μόνη της δεν θα αρκούσε – ο διερμηνέας έπρεπε να εκτελέσει το μέρος του ιερέα, με την αλάνθαστη κληρική του χροιά, τα χέρια απλωμένα μετά σταυρωμένα στην προσευχή, το βλέμμα σηκωμένο επανειλημμένα προς τον ουρανό.

Η παιδική μου εμπειρία ως αγόρι του βωμού βοήθησε, όπως και αυτό το έμφυτο ένστικτο για το θεατρικό που φαίνεται να έρχεται πάντα φυσικά στους Ιταλούς. Η απόδοσή μου ήταν τόσο άψογη που όταν έφτασε ένα τηλεγράφημα από τον Πάπα Ιωάννη Παύλο Β’ που ευχόταν στο συμβούλιο καλά, μου ανέθεσαν τη μετάφραση των λατινικών του. Ο πειρασμός να του δώσω πολωνική προφορά ήταν δυνατός, αλλά συγκρατήθηκα.

Το αν οι τελευταίες εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη και την ερμηνεία φωνής σε φωνή θα περιλαμβάνουν ένα σκηνικό «ιερατικής φωνής» και την ιδιότροπη επιλογή μιας συγκεκριμένης προφοράς, δεν μπορώ να πω. Εάν το κάνουν, οι μελλοντικοί συμμετέχοντες στις οικουμενικές συνόδους θα γλιτώσουν από ένα πολύ περίεργο θέαμα – και, τολμώ να σκεφτώ, θα στερηθούν κάποια γοητεία.

Η ζωντανή ερμηνεία φωνής σε φωνή, την οποία παρουσίασε η εταιρεία μετάφρασης τεχνητής νοημοσύνης DeepL με έδρα την Κολωνία νωρίτερα αυτό το μήνα, σηματοδοτεί τη διέλευση ενός συνόρων στην τεχνητή νοημοσύνη και στο βασίλειο της γλώσσας από το οποίο δεν θα υπάρχει επιστροφή. Η εποχή του διερμηνέα έχει τελειώσει: αυτή η διφορούμενη φιγούρα ανάμεσα στον οξυδερκή διαμεσολαβητή που αποτρέπει τη σύγκρουση και τον αποδιοπομπαίο τράγο, που έκανε δυνατή την επικοινωνία όχι μόνο μεταξύ ομιλητών διαφορετικών γλωσσών, αλλά μεταξύ διαφορετικών κόσμων και διαφορετικών τρόπων κατανόησης της πραγματικότητας.

Το μηχάνημα θα εκτελέσει αυτήν την εργασία πολύ καλύτερα — καθαρά, χωρίς να συμπαραταχθεί με το ένα ή το άλλο μέρος — και η οικονομική εξοικονόμηση θα είναι αναμφίβολα σημαντική. Η μεταμόρφωση στην ανθρώπινη επικοινωνία θα είναι βαθιά. Αλλά είμαστε σίγουροι ότι θα υπάρξει πρόοδος; Η διέλευση αυτών των συνόρων θα ενισχύσει πραγματικά την επικοινωνία και την αμοιβαία κατανόηση μεταξύ ανθρώπων διαφορετικών πολιτισμών και γλωσσών;

Το πρώτο αποτέλεσμα της μεταφραστικής επανάστασης της τεχνητής νοημοσύνης θα είναι να καταστήσει τη μελέτη και την εκμάθηση γλωσσών περιττή για τα άτομα. Θα αρκεί να στραφούμε στα τηλέφωνά μας για να καταλάβουμε όποιον μας μιλάει και να μεταφράσουμε τη δική μας ομιλία σε οποιαδήποτε γλώσσα. Τελικά, θα είμαστε σε θέση να διαβάζουμε πληροφορίες σε κάθε γλώσσα, να γράφουμε κείμενα που μπορούν να διαβαστούν από τη μια άκρη του κόσμου στην άλλη. Ωστόσο, η γνώση – η αληθινή κατανόηση των άλλων, των πολιτισμών και των εθίμων τους, του μυαλού μιας άλλης χώρας – δεν θα γίνει έτσι δική μας. Αυτό το σύνολο γνώσεων θα βρίσκεται στα συστήματα AI, όχι σε εμάς.

Εάν κανείς δεν μελετά πλέον άλλες γλώσσες και πολιτισμούς, δεν θα γνωρίζουμε τίποτα για το άτομο στο οποίο μιλάμε. Μέχρι τώρα, το να μελετάς μια γλώσσα ήταν και για να μπεις στον πολιτισμό της. Και για να μάθει κανείς τη γλώσσα και τον πολιτισμό πρέπει να τα αγαπήσει, να παθιαστεί με αυτά, να νιώσει ένα είδος μανίας με αυτή τη χώρα και τον κόσμο της. Πάντα μαθαίνει κανείς κάτι επειδή το αγαπά. μόνο έτσι το μαθαίνει κανείς αληθινά. Με το AI, αυτή η διαδικασία κατάκτησης μέσω της γνώσης θα χαθεί. Το πάθος για τη γνώση και την ανακάλυψη ενός άλλου λαού θα εξαφανιστεί. Οι γλώσσες θα γίνουν για εμάς απλοί κώδικες προς αποκρυπτογράφηση και κινδυνεύουμε να μην γνωρίζουμε τίποτα για τους ανθρώπους που τις μιλούν.

Ούτε είναι βέβαιο ότι τα συστήματα AI θα αποδειχθούν αλάνθαστα στη μετάφραση. Όσο διεξοδικά κι αν είναι εφοδιασμένοι με κάθε δυνατή πληροφορία για μια χώρα και τον πολιτισμό της, δεν θα έχουν πάντα την ικανότητα να κρίνουν την κατάσταση – τη στιγμή που λαμβάνει χώρα μια συνάντηση και η μετάφραση καθίσταται απαραίτητη.

Μετά το λαμπρό ντεμπούτο μου στην Οικουμενική Σύνοδο, η καριέρα μου ως διερμηνέας συνεχίστηκε με πιο πεζές αναθέσεις. Κάποτε με προσέλαβαν για να παρέχω ταυτόχρονη διερμηνεία διαλέξεων που παραδόθηκαν από μια ομάδα Ναπολιτάνων μηχανικών σε μια ομάδα τεχνικών από πολλές γαλλόφωνες αραβικές χώρες, επί τόπου σε μια μονάδα παραγωγής στη νότια Ιταλία. Όμως η δουλειά μου δεν τελείωσε στην τάξη. Συνεχίστηκε τα βράδια, στο δείπνο και στις συνομιλίες μεταξύ των μηχανικών και από τις δύο πλευρές.

Οι Ναπολιτάνοι μηχανικοί ήταν πολύ περίεργοι να μάθουν πόσες γυναίκες είχαν οι Άραβες συνάδελφοί τους. Σαφώς, οι γνώσεις τους για τον αραβικό κόσμο δεν πήγαιναν παραπέρα από ένα διαστρεβλωμένο όραμα που προερχόταν από τις Αραβικές Νύχτες, χρωματισμένο με μια μάλλον οπισθοδρομική στάση απέναντι στις γυναίκες που ήταν ακόμα κοινή τότε μεταξύ των ανδρών της Νότιας Ιταλίας. Ήταν προφανές ότι δεν μπορούσα να κάνω μια τέτοια ερώτηση. Αντί γι’ αυτό ρώτησα τους βορειοαφρικανούς τεχνικούς πόσα παιδιά είχαν. Βγήκαν στοιχεία που ικανοποίησαν τους Ναπολιτάνους: τουλάχιστον δύο, αλλά συχνά τρεις, ακόμη και πέντε. Οι Ναπολιτάνοι άνοιξαν τα μάτια τους, έδωσαν συγχαρητήρια, χτύπησαν τους συναδέλφους τους στην πλάτη. Οι Βορειοαφρικανοί, με τη σειρά τους, έπαιρναν αυτό που θεωρούσαν ως έπαινο για την αναπαραγωγική τους ικανότητα. Όλοι έμειναν ευχαριστημένοι και η ψεύτικη μετάφρασή μου εξυπηρέτησε τον καλό σκοπό της κατανόησης και της ευχαρίστησης.

Ίσως η τεχνητή νοημοσύνη του μέλλοντος να μάθει να κυριαρχεί στις ιδιαίτερες προσηλώσεις των μελλοντικών Ναπολιτάνων μηχανικών. Αλλά υπάρχει μια ποίηση, και μάλιστα μια κάποια αρχοντιά, στην προσπάθεια να μιλήσει –όσο ατελώς– μια άλλη γλώσσα, ακόμη και με τίμημα να προκαλέσει το γέλιο μέσω ενός λάθους ή μιας παρεξήγησης. Είναι, τελικά, μια μορφή ευγένειας να προσπαθείς να μάθεις τη γλώσσα του άλλου, ένα σημάδι ενδιαφέροντος και σεβασμού, ένας φόρος τιμής στον πολιτισμό τους. Με τη μετάφραση της τεχνητής νοημοσύνης, η ανθρωπιά, η αίσθηση του θαύματος και η συναισθηματική αναμόρφωση που έρχεται με την ανακάλυψη ανθρώπων διαφορετικών από εμάς κινδυνεύουν να χαθούν για πάντα.