το νιώθω. Μάλλον το κάνεις κι εσύ. Κάποιος ποστάρει μια selfie που κλαίει, κάνει πρόταση γάμου ή τραγουδά με σιγουριά στο καραόκε και εμείς ανατριχιάζουμε.
Ανατριχιάζουμε όταν βλέπουμε κάτι τόσο αμήχανο, ντροπιαστικό ή με οδυνηρή έλλειψη αυτογνωσίας που μας κάνει να οπισθοχωρούμε.
Αλλά μας ελκύει ταυτόχρονα γιατί «ίσως» έχουμε βιώσει και οι ίδιοι παρόμοιες καταστάσεις ή γνωρίζουμε και νοιαζόμαστε για ανθρώπους που ντροπιάστηκαν και νιώσαμε ενσυναίσθηση.
Και γι’ αυτό το cringe είναι επίσης γνωστό στην ψυχολογία ως μεταχειρισμένη ή αντικαταστάτης αμηχανία. Το νιώθουμε για λογαριασμό άλλων ανθρώπων καθώς και το νιώθουν οι ίδιοι. Και μερικές φορές απλώς απολαμβάνουμε να βλέπουμε άλλους ανθρώπους να υποφέρουν σε μια κοινωνικά άβολη κατάσταση.
Το Cringe έχει μια διαδικτυακή κοινότητα: Υπάρχουν ανατριχιαστικές συλλογές, κανάλια αντίδρασης για το cringe, κωμωδία και άλλες μορφές βασισμένες στις πιο ανατριχιαστικές στιγμές των ανθρώπων. Και οι άνθρωποι φαίνεται να είναι γαντζωμένοι.
Ο Stefan Hofmann, κλινικός ψυχολόγος που ειδικεύεται στην κοινωνική αγχώδη διαταραχή στο Πανεπιστήμιο Marburg της Γερμανίας, λέει ότι τα cringe βίντεο είναι εξίσου εθιστικά με το πρόχειρο φαγητό: «Αν τρως πρόχειρο φαγητό, θέλεις περισσότερο [or] ακόμα πιο εξωφρενικά πράγματα», είπε ο Χόφμαν.
Γιατί δεν μπορούμε να κοιτάξουμε μακριά από τις ανατριχιαστικές στιγμές
Η αμηχανία είναι υποκειμενική. Ένας κακός βαθμός δεν θα φέρει σε δύσκολη θέση ένα άτομο που δεν ενδιαφέρεται για το σχολείο, αλλά μπορεί να προκαλέσει πραγματική αμηχανία σε ένα άτομο για το οποίο η ακαδημαϊκή επιτυχία είναι κεντρική στην αίσθηση του εαυτού του, της ταυτότητάς του.
«Αν δείτε έναν εντελώς άγνωστο να συμπεριφέρεται άσχημα δημόσια, μπορεί να θυμώσετε», είπε ο Frieder Paulus, ψυχολόγος και νευροεπιστήμονας στο Πανεπιστήμιο του Lübeck, στη Γερμανία.
«Αλλά αν το παιδί σου κάνει τα ίδια πράγματα, μπορεί να νιώθεις αμηχανία, όχι μόνο για το παιδί, αλλά και για τον εαυτό σου», είπε ο Πάουλους, «γιατί [you feel] η συμπεριφορά του παιδιού αντανακλά [on]εσένα.”
Η αμηχανία ανήκει σε μια κατηγορία συναισθημάτων που ονομάζονται συναισθηματικά βαρόμετρα. Τα συναισθηματικά βαρόμετρα περιλαμβάνουν ντροπή, υπερηφάνεια και ενοχή. Σηματοδοτούν ότι ένας κοινωνικός κανόνας έχει σπάσει.
Για να νιώθουν οι άνθρωποι αμηχανία, πρέπει να γνωρίζουν τους κοινωνικούς κανόνες, το πλαίσιο της κατάστασης και να γνωρίζουν ότι υπάρχει κοινό που τους παρακολουθεί.
Οι αντιδράσεις μας σε ενοχλητικές καταστάσεις είναι ορατές σε μια σάρωση εγκεφάλου.
«Βλέπουμε αποτυχία… την περιοχή διέγερσης [lights] επάνω γιατί κάτι δεν πάει καλά», είπε ο Πάουλους.
Γιατί το cringe είναι μια χρήσιμη αντίδραση
Ο Μάθιου Φάινμπεργκ, κοινωνικός ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο στον Καναδά, ανακάλυψε ότι οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τις εκδηλώσεις αμηχανίας ως ένα σημάδι φιλοκοινωνικής συμπεριφοράς.
Και αυτή η προκοινωνική συμπεριφορά δημιουργεί ένα αίσθημα εμπιστοσύνης στον παρατηρητή – βλέπουν ότι το άτομο που ντρέπεται ξέρει ότι έχει κάνει κάτι κοινωνικά αδέξιο ή λάθος.
Το μήνυμα είναι: «Έκανα κάτι ανόητο και θέλω να δείξω ότι δεν ήταν σκόπιμα και ότι είμαι καλό μέλος της κοινωνίας», είπε ο Φάινμπεργκ.
Για το αν ισχύει η ίδια λογική για το άτομο παρατηρητικός Το ατύχημα κάποιου άλλου, είπε ο Φάινμπεργκ το να βλέπεις την αμηχανία “πυροδοτεί μια φυσική απάντηση. Το μυαλό μου μου λέει να απαντήσω σε αυτό το άτομο με συμπάθεια.”
Ο Φάινμπεργκ είπε ότι η αντικαταστάτης αμηχανία μπορεί να είναι ακόμη πιο ισχυρό σήμα εμπιστοσύνης από το να ντρέπεσαι για τον εαυτό σου: “Ενδεχομένως – επειδή το βιώνετε παρόλο που δεν κάνατε τίποτα. Είναι ένα ενδιαφέρον ερευνητικό ερώτημα που από όσο ξέρω δεν έχει διερευνηθεί.”
Εξαίρεση: Το κόστος της υπερβολικής ανατροπής
Η αμηχανία είναι επίσης μια έκφραση του φόβου μας ότι μπορεί να αποκλεισθούμε από μια ομάδα όταν κάνουμε κάτι ντροπιαστικό. Για ένα κοινωνικό είδος όπως αυτό των ανθρώπων και άλλων ζώων, αυτό μπορεί να είναι επικίνδυνο.
«Ο φόβος του αποκλεισμού και ο φόβος της αρνητικής αξιολόγησης από τους άλλους είναι επώδυνος τόσο ψυχολογικά όσο και σωματικά», είπε ο Χόφμαν. «Σίγουρα δεν είναι η ίδια ποιότητα πόνου [as physical pain]αλλά παρόλα αυτά είναι πόνος».
Στο κλινικό έργο του Hofmann, έχει δοκιμάσει τις λεγόμενες «εκθέσεις κοινωνικών ατυχημάτων» στις οποίες οι ασθενείς ντροπιάζουν τον εαυτό τους με σκόπιμα και σχεδιασμένο τρόπο σε μια προσπάθεια να διαψεύσουν τις πεποιθήσεις που προκαλούν το φόβο ή το άγχος τους.
Αλλά η ανατριχίλα δεν είναι κάτι που μπορούμε απλά να σταματήσουμε να νιώθουμε. Το συναίσθημα, προτείνουν οι ερευνητές, είναι ακούσιο και αναπτύσσεται από μικρή ηλικία. Και αυτό ισχύει επίσης για τα συναφή συναισθήματα, όπως η ενσυναίσθηση και η εμπιστοσύνη, αλλά και το schadenfreude – δεν μπορεί να εξηγηθεί όλος ο εθισμός μας στην ανατριχίλα ως έκφραση θετικού συναισθήματος.
Ο Hofmann λέει ότι μερικοί άνθρωποι βιώνουν ευχαρίστηση όταν βλέπουν άλλους ανθρώπους σε ενοχλητικές καταστάσεις. Και αυτή η διάκριση μεταξύ της ενσυναίσθησης και του schadenfreude έχει επίσης σημασία. Εάν η έλξη προς το ανατριχιαστικό περιεχόμενο αφορούσε μόνο την ενσυναίσθηση, η παρακολούθηση περισσότερων από αυτό θα μας έκανε να νιώθουμε χειρότερα με την πάροδο του χρόνου. Ωστόσο, οι άνθρωποι συνεχίζουν να παρακολουθούν βίντεο με ανατριχιαστικές κινήσεις στο διαδίκτυο.
Επιμέλεια: Zulfikar Abbany
